transat

nghl: "Cái thứ nhất, thứ hai là etc. etc."

transat: loại ghế dài ban đầu (trước khi trở nên phổ biến, nhất là ở bể bơi) xuất hiện trên những chuyến tàu băng qua Đại Tây Dương (trans-atlantique)

Trans-Atlantique là cuốn sách mở ra giai đoạn mới của Gombrowicz, sau Ferdydurke và vài tác phẩm khác. Sau khi sống ở Argentina một số năm, Gombrowicz viết cuốn sách ấy, cô đặc lại ở trong đó kinh nghiệm Mỹ Latin của mình. Cô đặc nhưng tất nhiên cũng kèm với nhiều chuyển dịch.

Chương đầu tiên của Trans-Atlantique có thể coi là tương đương - ít nhất là theo tôi - với chương mở đầu Amerika của Kafka. Ngay sau đó thì: "Tôi sẽ không bao giờ quên những ngày đầu tiên ở Argentina ấy." (incipit của Chương II - Konstanty Jeleński, người dịch Trans-Atlantique sang tiếng Pháp, nói mình đã sửa lại cách phân đoạn: cuốn tiểu thuyết của Gombrowicz được in lần đầu do "Institut Littéraire", tức là Kultura, nhưng cũng có ấn bản 1957 ở Ba Lan, trong một quãng "tan băng" ngắn ngủi).

Kultura (đã nói):

"Trans-Atlantyk" được Gombrowicz dùng không chỉ theo nghĩa hành động đi tàu thủy qua Đại Tây Dương (cụ thể ở đây là từ Gdynia đến Buenos Aires) mà còn có nghĩa trạng thái: từ Argentina, Gombrowicz vẫn giữ mối quan hệ của mình (băng ĐTD) với Ba Lan.

Và mối quan hệ ấy như thế nào? đó là một sự bắn phá vào "tính Ba Lan" (nhân vật ấy, khi nhắc tới Gombrowicz đã ngay lập tức nói rằng nhờ đi ra khỏi Ba Lan nên Gombrowicz mới thực sự nhìn thấy "tính Ba Lan": điều này được những con người ở giai đoạn đó, hay nói chung hơn, những con người của thế kỷ hai mươi, thấy, hay nói đúng hơn là cảm thấy, rất nhanh chóng, vì có cả một sự nhạy cảm về điều kiện lưu đày; ngày nay, cái đó (sự lưu đày) đã gần như không còn nữa; sự lưu đày ở tư cách điều kiện sống được thể hiện ở chỗ, nếu đối với thế kỷ 19, thế kỷ lãng mạn, Ovid tức là khảo luận về tình yêu, thì đối với thế kỷ 20, Ovid tức là sự lưu đày khỏi Rome: các nhà văn của thế kỷ 20 tìm được ở Ovid một người tiền triệu cho mình).

Làm thế nào để làm được điều này (bắn phá "tính Ba Lan")? một trong những gì Gombrowicz sử dụng trong Trans-Atlantique là nhằm vào Adam Mickiewicz. Trans-Atlantique là một parodie (ở mức độ rất ngầm) Pan Tadeusz. Điều này hẳn không phải là chủ ý, nhưng "trans" hay "pan" đều có thể coi là diễn tả một cái gì đó đi xa, mở rộng, lan tràn (pan, pani, panna thì tương tự Herr, Frau).

Ông nội của Gombrowicz đi từ Lithuania sang Ba Lan. Nhân vật ấy đã giải thích cho chúng ta về nguồn gốc chính cái tên "Witold".

Mickiewicz không phải là nguồn duy nhất. Jeleński: "Gombrowicz luôn luôn giữ bên mình Hồi ký của Pasek và ông thích nhắc với tôi một trường đoạn trong cuốn tiểu thuyết của Rzewuski nơi tổ tiên của tôi, Gédéon-Raphaël Jelenski, tổng trấn Nowogrodek, phạm phải điều thiếu thận trọng điên rồ là xúc phạm prince Charles Radziwill, lãnh chúa lớn nhất nước."

Ta tìm được tiếng vọng từ những cái họ Ba Lan danh giá ấy trong Nàng tình nhân hờ của Balzac (Rzewuski được nhắc đến ở trên là Henryk Rzewuski, anh trai của Madame Hanska; một chị gái (và là em gái của Henryk) của Hanska là người tình của Adam Mickiewicz).

Trong Trans-Atlantique, như ta có thể dễ dàng đoán, có hai đất nước, Ba Lan và Argentina, nhưng đồng thời, với câu chuyện một puto (tức là pê đê) Mỹ Latin, Gonzalo, nảy sinh thêm một cặp đất nước nữa theo dạng virtual, đất nước của những ông bố và đất nước của những đứa con trai. Hai chủ đề ấy lồng vào nhau và có điểm giao ở một buổi tiếp tân lố bịch nơi xuất hiện một nhà văn đáng kính sở tại, mà chẳng ai không nhận ra ngay chính là hình bóng của Jorge Luis Borges.

Porno

Trước khi từ Mỹ Latin quay lại châu Âu (năm 1963, Berlin, theo lời mời của Quỹ Ford, tại đó có cuộc gặp Ingeborg Bachmann), Gombrowicz bắt đầu cho đăng Nhật ký trên Kultura. Cuốn tiểu thuyết Pornografia in lần đầu năm 1960.

Pornografia là một cú nối thẳng (trở lại) vào Ferdydurke. Với không ít thay đổi (và - cũng như ở trên - nhiều chuyển dịch).

Incipit:

"Tôi sẽ kể cho các bạn một cuộc phiêu lưu khác trong số những phiêu lưu của tôi và, chắc hẳn, đấy là cuộc phiêu lưu định mệnh hơn cả."

Gombrowicz viết trong lời tựa: "Pornografia là cuốn sách thứ hai của tôi xuất bản tại Pháp. Cách đây hai năm, "Les Lettres nouvelles" [vai trò của Maurice Nadeau] đã in cuốn tiểu thuyết Ferdydurke của tôi.

Chắc hẳn Ferdydurke là tác phẩm nền tảng của tôi, sự dẫn tốt hơn cả vào những gì tôi vốn dĩ và những gì tôi trình hiện. Được viết hai mươi năm sau, Pornografia bắt nguồn từ Ferdydurke."

Ngay sau đó, Gombrowicz miêu tả câu chuyện grotesque của Ferdydurke và nhấn mạnh mình đã viết cuốn tiểu thuyết từ trước lý thuyết của Sartre (tức là không có ảnh hưởng). Người ta là những gì kẻ khác nhìn thấy (người ta): sự thể đều là như vậy ở cả Gombrowicz lẫn Sartre. Gombrowicz cũng phản đối hiện sinh luận: nếu hiện sinh có thể tóm tắt bằng mệnh đề "con người muốn là Chúa" thì Gombrowiz ở cách đó rất xa, với một mệnh đề khác hẳn: "con người muốn (mình) trẻ".

Thành Chúa thì không bao giờ chết, nhưng điều này (trở thành Chúa) không đảm bảo người ta sẽ luôn luôn trẻ. (và vậy thì, Chúa rất bất hạnh? không - cần phải tưởng tượng, là Chúa đồng nghĩa với được tắt đi năng lực về bất hạnh: Chúa thì không bất hạnh nổi)

Gombrowicz phải gặp Borges: đơn giản, vì đấy là hai antipode. Cũng như Goethe phải gặp Schiller: nhờ Schiller, Goethe nhận ra mình không có khả năng làm triết gia (khả năng ấy nằm ở Schiller). Gombrowicz - điều này thì giống Goethe - tránh xa mọi trừu tượng. Tránh nó như tránh tà.

Ta cũng hiểu tại sao Kundera lại ngưỡng mộ Gombrowicz đến thế: một người làm người ta cười thì sẽ kính nể những ai làm người ta cười to hơn.

Gombrowicz tiếp tục nói về Pornografia: cuốn tiểu thuyết rất gần với Ferdydurke, nhưng khác ở một chỗ quan trọng. Pornografia là khi Gombrowicz bỏ đi "khoảng cách của hài hước" (chủ yếu dưới hình thức của nhạo báng và mỉa mai), vốn dĩ là thứ thấy rất rõ - tận đến mức như thể sờ vào được - trong Ferdydurke. Không còn là câu chuyện một người đàn ông ba mươi tuổi bị bắt đi học như trẻ con nữa, mà là hai người đàn ông gặp phải một cặp thiếu niên (một trai một gái) và bị từ tính tỏa ra từ tuổi (rất) trẻ của chúng ám lấy, chi phối một cách mãnh liệt. Trans-Atlantique thì lại khiến người ta nhớ tới Ferdydurke vì một yếu tố: burlesque, nhất là khi cả đám lăn vào nhau, chồng chất lên nhau, trong cả hai cuốn sách.

Chuyển từ transat sang porno cũng là chuyển từ Argentina về Ba Lan: Buenos Aires trong cuốn tiểu thuyết thứ nhất bị chìm đi rất mờ, gần như chỉ có phố Florida - đến cả quảng trường Retiro, ta cũng chỉ xác định được nhờ căn cứ vào Nhật ký của Gombrowicz. Ba Lan trong cuốn tiểu thuyết thứ hai cũng không thực sự hiện diện. Thời gian thì sao? transat là lúc chiến tranh mới nổ ra, còn porno có thời điểm rất cụ thể: 1943.

Gombrowicz đã tưởng tượng ra một Ba Lan vào lúc mình không có mặt tại đó. Ferdydurke, ngoài chủ đề chính (sự ham mê tuổi trẻ, nhất là tuổi thơ) còn nhắm vào một cái đích: niềm hâm mộ nông thôn và cuộc sống nông dân; Trans-Atlantique, với vô vàn từ viết hoa, tấn công vào một thứ rất Ba Lan, "gaweda", và cũng cả một tục lệ của giới quý tộc Ba Lan, kulig. Gombrowicz để cho những người Ba Lan lưu vong tổ chức kulig ngay tại pampa, sau khi các nhân vật (tôi, tức Witord Gombrowicz, và cả hai bố con) đã đến estancia của Gonzalo; trong cuốn sách cũng có một cuộc đấu súng vô cùng kệch cỡm. Ngoài nhiều điều khác, Pornografia (giờ đây ta đã thoát được đống từ viết hoa) nhạo báng những thứ lãng mạn và anh hùng, mà vốn dĩ Ba Lan luôn luôn thấm đẫm.

Cucul của Ferdydurke đã có các hình thức khác.

nhân vật có tên trong bức ảnh trên cùng hiện nay vẫn còn sống

văn chương của Gombrowicz: không transit