Nữ công tước de Langeais

Nhát thứ 16 trong cuộc trường chinh Balzac :p

Nữ công tước de Langeais (La Duchesse de Langeais) là phần thứ hai của bộ Truyện Mười Ba Quái Kiệt, mà phần thứ nhất là Ferragus. Động đến "Mười Ba" này (được Balzac dùng để mở đầu cho phần "xen" về cuộc sống ở Paris), tức là ta cũng đồng thời động đến phần giao nhau đậm nét nhất giữa văn chương Balzac và thế giới điện ảnh. Xem thêm ở đường link vừa xong về điều này.

Trong Illusions perdues (Hết ảo tưởng), khi Lucien Chardon (alias Lucien de Rubempré) từ Angoulême lên Paris cùng Madame de Bargeton (người tình platonic), bà de Bargeton được người chị em họ (theo đằng chồng) Madame d'Espard, dẫn đến Opéra để "xem hát". Lucien được dẫn theo và cùng hai người phụ nữ kia ngồi ở lô của bà d'Espard. Bà d'Espard chỉ cho người chị em họ nhà quê một lô khác, nói rằng đó là lô từng thuộc về nữ công tước de Langeais, một trong các bà hoàng của Paris trước đó ("các bà hoàng của thế giới thượng lưu Paris" trong Vở kịch con người rất phong phú, náo nhiệt và thơm phức, chẳng hạn như nữ tử tước de Beauséant lừng danh trong Le Père Goriot, nhân vật gây ra nỗi ghen tị khủng khiếp cho một trong hai người con gái của Goriot, người sẽ trở thành bà nam tước de Nucingen; chẳng hạn như Clémentine du Rouvre (alias bà Laginski) trong Nàng tình nhân hờ); lô Opéra của nữ công tước de Langeais vào thời điểm Lucien mới lên Paris đã thuộc về chính Delphine de Nucingen (lúc đó ngồi đây cùng người tình của mình, Eugène de Rastignac, nhân vật chính của Le Père Goriot; Rastignac cũng là người đồng hương Angoulême với Lucien).

Câu chuyện nữ công tước de Langeais rất vang bóng trong Vở kịch con người.

Chưa hết, cũng trong buổi "xem hát" tại Opéra vô cùng đáng nhớ ấy, bốn chàng thanh niên (bốn dandy nổi tiếng nhất giới trẻ Paris) đến chào bà d'Espard tại lô của bà (có cả Lucien ngồi đó, nhưng bốn chàng kia không buồn để mắt, và ra sức khinh bỉ, mà không ngờ nhân vật măng tơ ấy sẽ có số phận vượt xa họ về cả mức độ hào quang lẫn sự bi thảm); bốn thanh niên ấy là: 1) Henri de Marsay 2) Félix de Vandenesse, nhân vật chính của Bông huệ trong thung và có màn quay trở lại Vở kịch con người ở thời điểm nhiều năm sau đó, không mấy vẻ vang lúc đầu nhưng về sau thì chứng tỏ được bản lĩnh phi thường, nhất là đối với thế giới của phụ nữ, trong Một người con gái của Eva 3) nhà thơ lừng danh thời đại (tất nhiên là thời đại của Vở kịch con người) Canalis và 4) tướng quân Montriveau. De Marsay và Montriveau đều là thành viên của "Mười Ba Quái Kiệt".

Balzac xứng đáng được coi là người khai sinh ra một thể loại: fantastique về thành phố Paris. Niên đại của Truyện Mười Ba Quái Kiệt là từ 1833 đến 1839. Vài năm sau đó, 1842 và 1843, Eugène Sue sẽ cho đăng phơi-ơ-tông một tác phẩm trở thành kinh điển của "dòng" này: Les Mystères de Paris. Có ai đọc bộ sách này chưa? ơ, nếu chưa đọc thì thật ra các bác đọc gì thế? hồi tôi còn nhỏ, bộ Những bí ẩn thành Paris gồm ba tập dày cộp là cả một niềm hoan lạc. Đối với rất nhiều người, Sue là đỉnh cao của những câu chuyện huyền hoặc trong thành phố (Paris). Nhưng chưa chắc đâu, Les Treize của Balzac vẫn cứ là kiệt tác rất khó tưởng tượng. Điều tương tự xảy ra trong lĩnh vực "tiểu thuyết lịch sử": Alexandre Dumas đương nhiên là nhân vật lớn, nhưng tôi tự hỏi, Le Collier de la reine của Dumas có thể sánh được với Sur Catherine de Médicis của Balzac hay không? Tôi nghĩ là không; tôi sẽ còn nói đến cuốn tiểu thuyết lịch sử vô song về Catherine cô con dâu của François Đệ nhất sau.

Les Treize là loạt tác phẩm đi vào một chủ đề rất đặc biệt: "hội kín". Đó có phải là hội kín duy nhất của Vở kịch con người hay không? Những ai rành văn chương Balzac biết ngay là không phải. Balzac là thiên tài trong việc tạo ra các hội, các nhóm (điều này tương hợp với quan niệm của Balzac: không sa đà vào cá nhân, mà chủ yếu quan tâm đến các típ người). Những người cho vay nặng lãi tạo ra một kiệt tác trong Vở kịch con người: Gobseck. Quay trở lại với Hết ảo tưởng: trong đó có một "hội kín" siêu hạng, dưới cái tên "Cénacle", mà thủ lĩnh là Daniel d'Arthez, nhưng cái nhóm gồm các thanh niên thiên tài và không màng lợi ích ấy có một linh hồn thiên tài yểu mệnh, đó chính là Louis Lambert. Những tên tù khổ sai cũng là một hội khác: đó là Vautrin tức Jacques Collin từng là hàng xóm của Rastignac trong Le Père Goriot và quay trở lại vô cùng khủng khiếp trong Rực rỡ và khốn cùng đời kỹ nữ, và nhân vật tù khổ sai quan trọng nữa chính là Ferragus. Thậm chí, dường như Balzac còn đùa nghịch tạo ra một nhóm rất bất ngờ: nhóm những người nói ngọng, mà thằng bé François con trai nhân vật Michu của Một vụ việc ám muội thuộc về; nhóm này gây cho tôi một hứng thú đặc biệt lớn, tôi sẽ dành riêng cho nó một bài viết.

Đọc Nữ công tước de Langeais, ta dễ dàng hiểu tại sao Balzac lại hấp dẫn các đạo diễn điện ảnh thực sự lớn. Đoạn đầu và đoạn cuối cuốn tiểu thuyết (dài nhỉnh hơn Ferragus một chút) là thuần túy hình ảnh. Nhưng không một đạo diễn nào, kể cả khi đó là Rivette, đủ sức adapt một viên ngọc long lanh như Nữ công tước de Langeais.

Tôi từng tỏ ý nghi ngờ bất kỳ ai chưa đọc Balzac bao giờ mà dám nói mình hiểu biết kỳ cái gì trong À la recherche du temps perdu: chính ở Nữ công tước de Langeais, ta sẽ có một miêu tả xuất chúng về "faubourg Saint-Germain", về phong hóa quý tộc Paris cách điện Louvre một con sông, nơi các bà quyền quý già và các quý tộc già nua khăng khăng coi triều Louis XV là hoàng kim vàng son đã mất, cũng là nơi một cỗ xe ngựa đỗ hớ hênh ở một chỗ lẽ ra nó không được đỗ, vào một cái giờ lẽ ra không được xuất hiện, cũng có thể làm sụp đổ không chỉ thanh danh một con người, mà toàn bộ linh hồn của cả một tầng lớp quý tộc.

Nữ công tước de Langeais

Tặng Frantz Liszt

   

(còn nữa)



XV. Béatrix
Balzac trong thế kỷ mười chín
XIV. Gái già
Cách một (hay là "Balzac trong thế kỷ 19", phần mở đầu)
XIII. Vĩnh biệt (đầy đủ)
XII. Một người con gái của Eva
XI. Rực rỡ và khốn cùng đời kỹ nữ
X. Ursule Mirouët (phần 1)
(phần 2)
Balzac và Flaubert
IX. Louis Lambert
VIII. Nàng tình nhân hờ (đầy đủ)
[tiện bút] Đọc Balzac ở Hà Nội
VII. Người phụ nữ tuổi ba mươi (phần 1)
(phần 2)
VI. Viên bác sĩ nông thôn
Trở về cổ điển: Balzac - Vở kịch con người
V. Một vụ việc ám muội (phần 1)
(phần 2)
(phần 3)
IV. Albert Savarus (phần 1)
(phần 2)
III. Séraphîta
II. Ferragus (phần 1)
(phần 2)
(phần 3)
I. Mặt bên kia của lịch sử hiện thời
Vinh quang và một cốc nước cho Honoré de Balzac