Feb 3, 2018

Alain [I] Tình cảm, dục vọng, ký hiệu (1)

Hôm trước tôi đã nói rằng năm 2018 sẽ là một năm của những trở lại; nhưng tôi nói còn chưa đủ :p vì năm 2018 còn là năm của các chuỗi. Chúng ta sẽ bắt đầu với "chuỗi Alain": ở riêng trường hợp Alain, đây vừa là một sự trở lại, lại cũng vừa là một chuỗi luôn.

Như tôi đã nói ở kia, giờ nói lại cho rõ hơn: tôi phủ nhận, nói đúng hơn, tôi từ chối mọi thứ gì liên quan đến Alain mà tôi có dính dáng trước đây. Tôi sử dụng một cái quyền (thật ra tôi thấy là trách nhiệm thì đúng hơn), là quyền renier một số thứ, trong một cái nhìn tương đối tổng quan và là cái nhìn hồi cố. Có lẽ tôi sẽ nói rõ hơn về điều này, cũng như bình luận kỹ hơn về Alain. Những gì tôi từng làm liên quan tới Alain coi như là faux pas (bước hụt, giống như nhan đề một cuốn sách lớn của Maurice Blanchot). Giờ mới thực sự bắt đầu.

Sentiments, passions et signes được in lần đầu năm 1926. "Chương" cuối của cuốn sách tên là "Spinoza" (ta biết rằng Spinoza là một trong các triết gia mà Alain bàn nhiều nhất).

Alain là một triết gia rất lớn. Một sự lặp lại của Socrate. Tôi rất buồn cười khi những người có phoọc-ma-xi-ông triết học nói Alain là triết học đơn giản, và do đó, thấp. Điều này rất giống khi Pierre Guyotat, trong Leçons sur la langue française, nói chúng ta (vì Guyotat giảng bài cho sinh viên trong vòng nhiều tháng) còn trẻ, chúng ta coi thường sự thông thái, nhưng sự thông thái rất quan trọng - đó là khi Guyotat bình luận Montaigne.





I. Về trác tuyệt

Xem xét con người, những gì họ tìm kiếm, những gì họ ngưỡng mộ, những gì họ khinh thường, và rốt cuộc những gì họ bỏ nhiều thứ nhất để có được, tôi nhận ra ở tất cả họ tình cảm về trác tuyệt. Dấu hiệu chói lọi là nỗi buồn chán. Chẳng có đến một con người không buồn chán về cuộc đời thú vật của anh ta. Mọi biểu diễn đều trình hiện sự vượt quá con người, dẫu đó là của một kẻ làm trò tung hứng hay một người đi thăng bằng. Con người chỉ thích chiến thắng và, vì không thể chiến thắng, họ ngưỡng mộ. Ở điểm này anh ta đòi hỏi rất cao, nhưng lại rộng lượng. Mặt bên kia, lòng ghen tuông, ghen tị, nhỏ mọn, tôi thấy nó nơi các tác giả hạng hai, đó là những con người mỏi mệt; nhưng con người sống hoàn toàn không như họ muốn phác họa; bản thân họ cũng không như vậy, họ chỉ tìm cơ hội để ngưỡng mộ; trong địa hạt này tôi nhìn nhận khi họ ở trước đống đổ nát cây cầu cạn, hoặc trước Shakespeare, hoặc giả họ đọc hay ngâm vài câu thơ đẹp; những lúc như thế họ đầy thành kính; họ hướng sự cầu nguyện tới con người. Sự thờ phụng con người cũng xa xưa như nhân loại.

Người ta nói chẳng ai ít ghen tị như nghệ sĩ. Tôi đâu biết. Sự ngưỡng mộ là một tình cảm trác tuyệt, và không ai sống trong trác tuyệt vào mọi thời khắc. Nhưng cũng hoàn toàn không đúng nếu nhìn vào mọi điều gì con người làm và nói, trong những ngày làm lụng, phù phiếm và lê thê của họ; cần phải thấy những gì mà họ thích. Ba trăm dương cầm thủ cùng một lúc sẽ tạo ra sự inh tai kinh khiếp của các loài vẹt; sự phù phiếm gay gắt, và lố bịch; gây buồn, nhưng cũng đáng buồn nữa. Xuất hiện bậc thầy, người đã chiến thắng và vượt qua nhạc cụ máy móc [hiểu ngắn gọn là nhạc cụ thô sơ của thời tiền sử âm nhạc], và thế là tất tật rơi vào một cơn cuồng loạn ngưỡng mộ và tung hô; lúc đó họ tung lên công việc và các tham vọng của mình như những bó hoa; giống những gì chẳng mấy nhiều nhặn, dùng để hy sinh đi; và các món dâng ngây thơ ấy như thể bị nghiền nát và thu về hư vô bởi những bàn tay mạnh mẽ, bởi vầng trán chăm chú của người khinh bỉ và vượt qua tất tật những sự dễ dãi kia, cả sự dễ dãi của ông ta nữa, bản thân ông ta tuân phục các vị thần đích thực.

Thậm chí tôi sẽ không nói rằng những ai hoan hô một võ sĩ quyền Anh nhầm lẫn về trác tuyệt; chỉ đơn giản là họ tiến thẳng đến sự vĩ đại mà họ có thể đánh giá. Bởi khá rõ rằng ngay một chiến binh tầm thường cũng từng chiến thắng sự đau đớn, nỗi sợ, sự mệt, thú ăn uống, và cả cơn giận dữ, và cả lòng ghen tị; những kẻ thù quen thuộc, mà ai cũng biết đầy đủ, và quá nhiều. Nếu các tuyệt phẩm của nghệ thuật hiện ra, bên trên những trò tườu, cũng rõ ràng như cú đấm quật ngã một ai đó lăn ra thảm kia, đám đông sẽ tới nhà hát và đi nghe nhạc giống như họ đến xem những trận đấm bốc. Thậm chí tôi còn không nói đám đông sẽ thích nhà hát đẹp và âm nhạc đẹp hơn, bởi tự thân nó một nghệ thuật không đáng thích hơn so với một nghệ thuật khác, và mọi chiến thắng đều ngang bằng; chỉ có điều một số rõ ràng hơn một số khác.

Chiến tranh là cả một tôn giáo. Dịp để ngưỡng mộ khi ấy ném mọi con người vào một niềm hạnh phúc ngây ngất, nó khiến họ trở nên như thể mất hết cảm giác. Và cái khía cạnh tồi tệ, nhỏ mọn và xấu xí của điều đó, họ hoàn toàn không muốn nhìn thấy. Cũng như các phương cách xóa bỏ đi khỏi thế giới con người chúng ta trò giải trí man rợ đó; họ hoàn toàn không muốn nhìn thấy; họ tức điên nếu người ta chỉ chúng cho họ; như thế tức là cướp đi khỏi họ sự trác tuyệt và ném họ trở lại vào nỗi buồn chán. Ở đây chúng ta hoàn toàn không nhầm lẫn, sai lầm hẳn sẽ là thứ tùy thuộc. Quả đúng, những kẻ thích chiến tranh thường nhỏ mọn, hay ghen tị, lắm mưu mô; nhưng tôi nghĩ họ thích chiến tranh chính bởi họ bị buồn chán và buồn bã vì là chính họ. Nếu hiểu rõ hơn, rằng chiến tranh là một biểu diễn, ta sẽ có ý nghĩ, và ý nghĩ ấy đúng, là cần phải loại bỏ loại khoái lạc ấy đi, nhân danh lợi ích chung và phong hóa tốt lành, giống như người ta từng loại bỏ rượu áp xanh.




II. Những điều kinh ngạc của dục vọng

Các loài thú, trong chừng mực ta có thể đoán biết, hoàn toàn không có dục vọng. Một con thú cắn hoặc bỏ chạy tùy hoàn cảnh; tôi sẽ không nói rằng nó biết đến cơn giận hay nỗi sợ, vì chẳng có gì khiến ta ngờ rằng nó muốn kháng cự lại hai thứ đó, hay cảm thấy bị khuất phục bởi thứ này hay thứ kia. Thế nhưng cũng chính vì lẽ đó mà tôi cho nó hoàn toàn không có ý thức. Hãy nhận thấy rằng những việc được làm bởi tay con người không chút do dự, chẳng hề nghi ngờ bản thân, không chút trách móc bản thân, cũng là không ý thức. Ý thức đặt giả định về ngừng lại, đắn đo, phân chia hoặc xung đột giữa mình và mình. Có những khi, trong những cơn kinh hãi hoảng loạn, con người bị cuốn đi như một thứ vật. Không do dự, không suy tính, chẳng vương chút ngó nghiêng nào. Lúc ấy anh ta không còn biết mình đang làm gì nữa. Nhưng hãy để ý các hành động quen thuộc chừng nào chúng không hề gặp phải trở ngại, chúng ta cũng đâu biết mình đang làm gì. Sự thức tỉnh luôn luôn đến cùng nỗi nghi ngờ; nó chẳng hề tách rời khỏi đó. Cũng giống như người đi theo dục vọng chẳng hề có dục vọng. Giận dữ, ham muốn, sợ hãi lúc ấy chỉ còn là các chuyển động.

Khác biệt nằm ở đâu? Ở điều sau đây, rằng, thông qua xung đột bên trong, chẳng hạn giận dữ bị nhân đôi lên, hoặc cũng có thể là nỗi sợ. Nỗi sợ mà tôi chấp nhận chỉ là sự chạy trốn; nhưng nỗi sợ mà tôi không chấp nhận, mà tôi muốn đánh giá, thứ gây trầm trọng trong mắt tôi, đó mới là nỗi sợ đích thực. Gần như mọi thứ trong giận dữ đều là giận dữ vì giận dữ. Gần như mọi thứ trong nỗi sợ là sợ nỗi sợ, hoặc giả xấu hổ vì nỗi sợ. Ở đây khởi sự tấn kịch của các dục vọng, nó hết sức phong phú về những mối kinh ngạc. Điều chính yếu của đau khổ, trong giận dữ, trong nỗi sợ, hoặc trong tình yêu, là kết quả của cuộc tranh đấu chống lại chính mình ấy và từ một dạng phẫn nộ trước những gì mà ta chẳng hề cho phép. Tấn kịch này theo cách nào đó là hoàn toàn trần trụi trong sự rụt rè, nơi toàn bộ điều xấu xuất phát từ những gì ta nhận ra là mình không thể làm những gì ta muốn cũng như nói những gì mà ta muốn; từ đó mà có một nỗi nhục cay đắng, và sớm sủa, một giận dữ, chúng làm cho rốt cuộc ta còn vụng về hơn so với mức mà ta sợ. Sự náo động bên trong và nỗi sợ chính mình này nằm trong mọi dục vọng.

Nhờ những nhận xét ở trên, ta có thể hiểu được ít nhiều điều sau đây, vốn dĩ theo đúng ý kiến chung, rằng các bản tính rộng lượng nhất lại cũng là những bản tính cho thấy các dục vọng mãnh liệt hơn cả. Người nào dễ dàng nhất trí với mọi thứ sẽ chẳng mấy biết yêu. Ngược lại, trong một bản tính kiêu hãnh và khư khư lấy tự do của nó, một vi phạm nhỏ nhất của tình yêu sẽ giống như một xúc phạm. Người biết yêu đúng nghĩa lộ ra chân tướng ở chuyện anh ta bỏ chạy; nhưng, như nhà thơ nói, anh ta mang theo trên mình mũi tên của Cupidon. Rất đáng thương hại là tình trạng nơi ta cố sức không nghĩ tới ai đó; bởi như vậy vẫn là nghĩ đến người đó; như vậy là ghi khắc vào chính mình cái ý nghĩ mà ta tự cấm mình không được có. Như vậy mọi con người đều vụng về nơi trò chơi này, và tự làm nhục bản thân, và tự cáu giận với chính mình. Từ đó mà có lối yêu này, rất vui, nó bày tỏ thông qua cáu kỉnh bực bội. Cái phần này của căm hận, luôn luôn bị che giấu trong tình yêu bị ép buộc, bùng nổ trong sự trả thù; và chắc hẳn người ghen tuông trả thù vì đã bị lừa thì ít hơn so với vì đã bị ép buộc.

Nói ngắn gọn, con người có sự tự phụ là anh ta tự dẫn dắt bản thân; anh ta muốn được muốn. Chính vì thế lúc nào anh ta cũng thích vượt quá ham muốn. Từ đó mà có ý tưởng hứa hẹn, và rốt cuộc nối kết với nhau bằng một lời thề. Và những bó buộc ấy, vốn dĩ là tự chủ ý, càng nặng nề, thì anh ta càng ít cảm thấy các bó buộc khác. Chính theo cùng cách đó mà ta được giải thoát khỏi nỗi sợ nhờ lòng can đảm. Vậy nên ta thấy rằng tình yêu luôn luôn có nhiều tính cách tiểu thuyết, và ở điểm này nó thật tinh tế, nó tìm cách thoát ra khỏi sự khổ thông qua sự hành động. Cái gì đó tự do này, và suy tư này, về thử thách được lựa chọn và được chịu đựng theo đường lối trung thành, chính là điều làm nên hứng khởi của tình yêu.




III. Tâm hồn tự do

Ta không giành được tình yêu, tình bạn hay sự tôn trọng bằng sức mạnh. Nếu tôi nhốt Agnès lại, tôi sẽ không thể nghiêm túc đòi cô hứa không được bỏ trốn. Bởi vì, áp dụng đúng cái luật mà tôi áp đặt lên cô, cô sẽ chỉ tự hỏi, hòa nhịp với Horace: “Mình có thể không?” Kể từ lúc sự bó buộc là thứ đánh dấu giới hạn của cái bị cấm và cái được phép, mọi thứ gì mà tôi có thể đối với tôi đều là được phép. Đây là điều mà người phụ nữ ngu dốt nhất cũng cảm thấy rất rõ, ngay khi họ cảm nhận sức ép của một mối liên hệ, dẫu sức ép đó có nhẹ đến mức nào. Và chính bởi lý do đó mà lòng biết ơn không bao giờ củng cố tình yêu, thậm chí cả tình bạn; tuy nhiên một tâm hồn cao quý hẳn sẽ muốn điều đó, nhưng nó không thể; đấy là vì việc tốt có sức mạnh và trọng lượng, giống như một vật; ta chịu đựng nó; ta không thể quên nó. Những gì là nợ nần chẳng bao giờ là tình yêu lẫn tình bạn. Ngay nghĩa vụ thuần khiết nhất cũng khiến trái tim khô kiệt. Các đức hạnh, vốn dĩ làm cho ta phải được yêu, cũng làm cho ta chẳng hề được yêu. Hẳn tôi sẵn sàng nói rằng một dạng cái đẹp nói quá nhiều, bởi vì nó ép buộc tình yêu, làm đông cứng tình yêu lại. Kẻ ghen tuông thì biện hộ, và chứng minh rằng người ta phải yêu anh ta. Nhưng anh ta không bao giờ giành được; xét cho cùng, anh ta biết mình sẽ không bao giờ giành được; bởi anh ta muốn gì?

Có một độ sâu tự do ở mọi con người, và một ân sủng duy nhất gây thích thú; nhưng cần phải chờ đợi nó. Tuy nhiên không được cho thấy là ta đợi nó; có một dạng nhăn mặt đi trước nụ cười đúng nghĩa một phút. Cơ chế giả vờ này gây bực bội cho cả đôi bên. Từ đó mà thỉnh thoảng có một sự thờ ơ giả bộ, và thậm chí một sự cố tình khăng khăng khiến mình bị ghét. Và các trò chơi của ngúng nguẩy ấy, thông qua một mâu thuẫn liên tục, là thứ kéo những chuyển động của chúng ta theo mọi hướng, và mang lại cho chúng ta cảm giác về một sự vụng về không thuốc chữa. Sự rụt rè tự biết là nó bị kết án lúc nào cũng phải làm ngược lại với những gì nó muốn. Đó là nỗi bất hạnh của các dục vọng. Trong đó luôn luôn có bạo lực; và những kết quả thì chỉ tùy thuộc vào các sức mạnh, và vào cái sự ngẫu nhĩ đột nhiên kia, nó làm phun trào một hành động này hay một hành động khác, theo tư thế và theo vũ khí. Việc Othello cáu giận với chính mình vào thời điểm túm lấy cái cổ mảnh dẻ không khiến nới lỏng cú siết. Chỉ cần biết, dẫu chỉ đại khái, trò bịa đặt nơi cơ thể con người là đã đủ để hiểu tội ác do tình yêu, cái nghịch lý ấy. Với người tôi muốn điều tốt nhất, tôi lại làm điều xấu nhất. Thậm chí ta hãy bỏ lại những bàn tay siết cổ, và khẩu súng ngắn, cái cơ thể đi mượn tuân phục mau chóng đến thế và dễ dàng đến thế. Luật của mọi cuộc cãi vã là ta biết mình sẽ gây tổn thương bằng một lời nói, và ta biết rằng ta sẽ chẳng thể nào tự ngăn mình nói lời đó ra; ta hối tiếc từ trước, và cái đi trước cơn giận này cũng cộng thêm vào cho cơn giận; bởi mọi thứ tạo thành khối trong các cảm xúc của chúng ta, và chúng ta không có hai cơ thể.

Chỉ có một phương cách, thuộc vào trật tự của trác tuyệt; và đó chính là điều đã khiến tôi hay nói rằng sự trác tuyệt cũng giống như một quãng hít thở theo cách thức tự nhiên, tuyệt đối cần thiết cho cuộc sống. Nhưng đó là gì? Đó là tình cảm về tự do và tình yêu đối với tự do. Hết sức đột ngột ta cảm thấy mình là chủ và như thể được kéo ra khỏi nỗi bất hạnh sắp tới. Ta tự nhủ, như thể với mối nguy vô bờ bến, cái câu đáng kinh ngạc này: “Xét cho cùng, có quan trọng gì đâu?” Với cùng chuyển động đó ta nhận ra người giống mình; ta để cho người đó có không gian và thời gian. Thời gian! Sự thiếu kiên nhẫn vẫn chưa hoàn thành công việc phá hỏng mọi thứ tài sản, dưới bầu trời của con người. Và nghệ thuật thuyết phục, mà rốt cuộc mọi sự đều tùy thuộc hết, gần như không thể không tự hủy bỏ đi, ở bên bờ của phút cuối cùng, thông qua một ham muốn ép buộc, thứ đặt mọi điều thành vấn đề. Chẳng có người nào, và hẳn cần xem xét điều này như một vấn đề của hình học thuần túy, chẳng có người nào không cự tuyệt khi tôi ép buộc anh ta; và sức mạnh các lý do của tôi bị hủy đi, ngay khi nó trở nên nặng như một thứ vũ khí. Có lý trước ai đó, ấy chính là một cách thức để nói ai là người hẳn sẽ soi sáng cho chúng ta; ta thấy ở đây bằng cách nào lý trí trở thành chiến tranh. Nhưng chiến tranh chẳng chứng tỏ điều gì. Và bằng chứng chẳng chứng tỏ điều gì; hoặc giả, như người ta hay nói, chứng tỏ quá nhiều điều. Hẳn sẽ phải biết làm cùn bằng chứng, và bám thật chắc, trong các cuộc xung đột tinh thần, vốn dĩ là những xung đột đúng nghĩa, vào cái mệnh đề thật đẹp kia, nó chỉ định các suy nghĩ mạnh mẽ nhất của chúng ta. Một bài học khác của ngôn ngữ chung.




IV. Cơn giận của Achille

Platon nói, cho vui, rằng tình yêu là đứa con trai của giàu có và nghèo khổ, và ông đã nói một điều vĩ đại. Ai cũng thấy các tấn kịch tình yêu, và kinh ngạc vì Célimène tầm thường nhất cũng có thể đưa đường dẫn lối cho một người đàn ông cao quý tới chỗ làm những hành động của kẻ điên. Thế nhưng chính sự giàu có tạo ra điều xấu tệ hại nhất; sự giàu có, tôi muốn nói sự cao quý, sức mạnh đối với bản thân mình, hết sức coi trọng người anh hùng và tình yêu. Nếu người đàn ông chỉ phải chịu đựng sự nghèo khổ và cần tới một Célimène, thì hẳn bệnh tật sẽ sớm được chữa khỏi. Nhưng nhu cầu thì đâu phải là tình yêu; và ham muốn cũng không phải tình yêu nốt. Tình yêu là một tham vọng coi khinh các phương cách nhỏ nhoi, nó muốn được công nhận bởi một quyền năng khác. Chính vì thế, ai cũng muốn quyền năng khác thì cao ngạo và khó khăn, và luôn luôn làm cho nó lớn thêm lên, và gần như luôn luôn coi trọng nó quá, và đau khổ khi thấy nó bị sụt giảm. Có tồn tại cái dạng thất vọng ấy trong lòng ghen. Từ đó mới có chuyện lúc nào người ta cũng có chút khinh bỉ nơi bản thân mình, cũng như ở kẻ đối thủ, các lợi thế bên ngoài mà quyền năng cao ngạo hẳn sẽ không chỉ để tâm đến. Chẳng gì tệ hại hơn so với chuyện ta phát hiện sự yếu đuối, tinh thần nô lệ, phụ thuộc, sự mù quáng, xuẩn ngốc, nơi người phụ nữ mà ta muốn quyến rũ. Bởi ta muốn người ấy yếu, nhưng chỉ là với ta, và yếu một cách tự do. Đó là trò chơi tình yêu giữa hiệp sĩ và quý bà của anh ta; cũng tương tự giữa cô gái mục đồng và chàng trai lùa đàn thú. Đôi khi chàng Alceste mang những dải ruy băng màu lục hay đeo dây lưng flanen khinh bỉ và bỏ đi. Thông thường hơn, chàng muốn tự an ủi nhờ cuộc chinh phục dễ dàng những gì chàng thấy ở thấp hơn mình rất nhiều; nhưng cả ở đó chàng cũng nhầm, lúc vì khinh bỉ quá nhiều, khi thì lại bởi coi trọng quá mức, và luôn luôn bị làm nhục. Tới khi ấy thì chàng trằn trọc khôn nguôi vào ban đêm như một người bệnh, nhai nhá nhấm nháp nỗi hèn mọn của mình. Vậy nên người phụ nữ càng ít đáng giá, tấn kịch sẽ càng thắt lại khủng khiếp hơn. Tôi vạch lại dục vọng của người đàn ông; dục vọng nơi người phụ nữ rất có vẻ cũng có thể giải thích bằng cùng những nguyên do. Bởi thế mà hoàn toàn không phải thấy kinh ngạc nếu một phụ nữ thấp kém được yêu đến phát cuồng; đó hoàn toàn chẳng phải ngoại lệ, mà đó là quy tắc.

Cơn giận của Achille, xuất chúng giữa tất tật những cơn giận và từ ba nghìn năm nay được vinh danh, chứa đựng mọi cơn giận. Không phải vì chàng bị cướp mất cô gái nô lệ rồi thấy thiếu hụt quá; người ta có tặng cho chàng hai mươi cô khác, rồi chính cô ấy nữa, thì cũng chẳng thể nào khiến chàng mềm lòng. Đó là vì chàng bị xúc phạm nơi cao thiêng nhất của tâm hồn chàng, bị khinh miệt, và cả chàng cũng bị đối xử như nô lệ. Bị làm nhục, hơn so với mọi thứ khác, bởi cơn giận của chính chàng, có lẽ. Việc người ta làm chàng tức điên, việc có ai đó trên cõi đời này sở hữu quyền năng ấy, đây mới chính là điều mà chàng không thể nào tha thứ. Điều rất xứng đáng được để tâm nằm ở chỗ mọi lời sỉ vả mà chàng buông ra từ trước đều quay trở lại nhắm vào chàng; bởi chẳng lợi lộc gì khi đi khinh bỉ người mà ta bị tùy thuộc; đó chính là tự khinh bỉ bản thân. Chẳng gì có thể xóa đi điều lăng nhục; giết người hẳn cũng sẽ không xóa được gì hết. Chàng cũng biết điều này. Giờ hãy giả định rằng chính giai nhân Briséis, tự do và là nữ hoàng, bỏ chàng đi và tự biến thành nô lệ của một ai đó khác, thì cơn thịnh nộ cũng sẽ trào ra từ cùng một nguồn. Như vậy, mọi dục vọng trình diện trong cái cảnh trác tuyệt ấy, nơi, lều của Người Không Biết Động Lòng hé mở, ta thấy chàng đang cố gắng tự chế ngự bản thân bằng lời hát và cây đàn xi-ta, mỗi giờ đồng hồ trôi qua chiến thắng thêm một chút trước cơn giận không biết mệt mỏi, trong lúc người bạn, ngồi đối diện với chàng, chiêm ngưỡng sự tất yếu nhất định không chịu chùn bước và ý chí bị trói chặt vào những dây xích của chính nó. Vào cái hình thức tự do này, vào khúc hát này, vào sự nghỉ ngơi này, vào yên bình lừa dối này. Ngần ấy máu nơi đầu các ngón tay nhạc sĩ, những người tù bị thảm sát, Hector bị kéo lê, Priam vật nài cầu xin, tất tật các chuỗi của một sự lăng nhục chín lên tái lại trong sự im lặng. Sự trả thù mù quáng; và cảnh này, từ xa, cũng vẽ viền cho sự khôn ngoan của chúng ta, vì bộ máy chính trị dùng lại các dục vọng và dùng chúng để phục vụ cho những mục đích của nó.




V. Về tình yêu và tham vọng

Tôi không thấy ở Platon có gì là đủ; và vị thần của ông, đã rút lui mất, để mặc thế giới lại cho các quy luật không trách cứ, và con người thì phải thực hiện số phận của họ, điều này cho thấy khá rõ những cuộc phiêu lưu bi thảm nhất của chúng ta. Bởi vì cơ chế của thế giới thuần túy là cái mà cơ chế đó là; nó chẳng hề muốn cho chúng ta cả điều xấu lẫn điều tốt. Chỉ đơn giản là nó thực thi các sắc lệnh của chúng ta, theo cùng cách thức với sóng, con tàu và bánh lái cùng hợp nhau in con dấu của tất yếu lên từng chuyển động nhỏ nhặt nhất của con người. Viên đá mà tôi đã ném đi, một người xưa từng nó, không còn thuộc quyền năng của tôi nữa [Spinoza hay Leibniz í nhờ?]; nó lao đi như mọi viên đá. Thế nhưng, trong các hành động làm biến đổi con người, khiến anh ta trở nên độc ác, bội bạc hoặc đa nghi, cùng tất yếu đó, dẫu kém hiển hiện hơn, thường lôi kéo chúng ta đi rất xa khỏi tầm nhìn của chúng ta. Vì lẽ ấy mà tình yêu ở mọi khoảnh khắc đều nằm trên lưỡi của thanh kiếm; cần phải lựa chọn; và luật không suy chuyển hoàn thành chọn lựa của chúng ta, giống như sóng đối với người hoa tiêu.

Ai chọn yêu, người đó có một lựa chọn lớn lao và đẹp; bởi anh ta chọn dẫn những gì anh ta yêu đi tới sự hoàn hảo cao vời nhất; và ý niệm này hoàn toàn không để cho anh ta chao đảo, như hẳn người ta muốn nghĩ; cần phải muốn người khác tự do và hạnh phúc, tức là phát triển theo bản tính riêng, cứu lấy hình thức của riêng mình, hành động chứ không phải chịu đựng. Bản thân tên của Platon vẫn được gắn liền với thứ tình yêu hào phóng ấy, hay bị chế giễu một cách vô ích. Ngược lại, thứ bị chế giễu là tình yêu bạo chúa, thứ không ngừng tự chối từ bản thân, gỡ bỏ lời hứa về vẻ đẹp đó mà nó nắm giữ, và quan sát nữ tù nhân buồn bã, trong dáng vẻ ngột ngạt mà nó gây cho cô ta. Nỗi buồn này quay trở lại với nó, theo quy luật không bao giờ suy chuyển. Một trong những tiểu thuyết bí hiểm nhất của Balzac là Honorine [xem thêm ở kia], nó bày cho chúng ta cảnh tượng một người phụ nữ bị giết hại một cách chậm rãi bởi một lòng tận tụy quá thiếu chú tâm, và như thể cả bởi cái hình thức con đực chẳng hề tôn trọng con người kia. Là tương tự như vậy, thứ hạnh phúc háu đói chỉ nhìn nhận độc mình nó, và tự cự tuyệt vào mọi thời khắc. Cái đẹp là một câu đố nếu ta coi nó là một thứ của cải xa lạ và muốn chinh phục; và chắc hẳn sự dằn vặt của lòng ghen nằm ở chỗ nhận thấy người ta làm biến dạng nó vì cứ muốn túm lấy nó tùy theo bản thân mình, chứ không phải tùy theo nó. Ngược lại, sung sướng thay kẻ nào được chứng kiến nó nở hoa! Hạnh phúc của người khác quay trở về toàn vẹn với người ấy. Và đó cũng chính là điều mà người ấy muốn. Chỉ có điều anh ta rất dễ quên mất mình muốn gì; anh ta nổi giận, cáu tiết và trừng phạt. Anh ta trừng phạt chính anh ta. Nỗi bất hạnh quay trở về với anh ta, toàn vẹn. Độc ác, đó chính là độc ác, rơi vào thật sai chỗ.

Tình yêu là tham vọng thứ nhất; tình yêu là tham vọng còn trẻ. Các ma nớp của kẻ bạo chúa, chín muồi hơn, có lẽ cũng rõ rệt hơn, dễ theo dõi hơn. Bởi kẻ bạo chúa nghĩ chỉ cần bị sợ hãi là đủ; và, ở điểm này, chẳng thiếu các châm ngôn man rợ. “Thì chúng cứ việc căm ghét ta!” Nhưng con người đó không hề biết mình muốn gì. Bạo chúa Syracuse gọi Platon; thật là đẹp, khi được cai trị Platon; nhưng Platon cũng cần vẫn tiếp tục là Platon. Nô lệ đẹp, chắc chắn rồi; nhưng nếu ông là nô lệ, thì đó đâu còn là Platon nữa. Nhà bạo chúa muốn thực hiện cuộc chinh phục này; cuộc chinh phục thật khó nhọc. Platon chỉ quyến rũ được tôi nếu đúng là Platon; tùy theo ông, chứ không phải tùy theo tôi. Nếu ông không phải người tự do nhất, nếu ông không phải chính ông theo quy luật sâu kín của ông, thì tôi đang nắm lấy ai đây? Như vậy, do bó buộc, tôi hạ thấp con người quý giá này xuống ngang mức của vật; tôi chỉ trói được một cái bóng mà thôi. Tôi càng siết thêm thì ông càng vuột đi mất. Có lẽ không tồn tại con người nào mà người ta không thu nhỏ được bằng xà lim; nhưng đó cũng chính là tàn phá cái làm nên giá trị của con người. Tôi đã chiến thắng anh ta, được rồi; nhưng nếu tôi làm anh ta băng hoại, nếu phá hỏng đi các động lực của anh ta, thì tôi đã thắng được gì? Frédéric lừng danh [đại đế] từng muốn thống trị cả Voltaire; nhưng ông đã không thể làm vậy; bằng một thói quen của nhà bạo chúa, ông ta ép buộc con người tự do; những gì đối với ông ta là đẹp và hiếm, thì chính cái đó ông ta giết đi bằng cái thói cứ muốn đoạt lấy. Vậy nên ông ta quay trở về với cái nghề chua cay của ông ta, cai trị và khinh bỉ. Thế nhưng ai cũng là bạo chúa và muốn trở thành vua. Chỉ sự phỉnh nịnh tự phát mới đáng giá; và về điểm này mọi con người đều đòi hỏi rất cao; nhưng vậy cũng có nghĩa anh ta chẳng đòi hỏi gì hết; đó chính là luật của các tình bạn; và tôi thấy dường như nó cũng giải thích được cho cả các tình yêu.

Cách nào mà tình yêu biến thành căm hận, ta có thể hiểu. Bởi, nếu nhà bạo chúa không thể ép buộc cái quyền năng lớn thách thức quyền năng của ông ta kia, thì ông ta sẽ muốn nó bị làm nhục; ông ta sẽ cố sức tưởng tượng nó yếu, là nô lệ, bị mất danh dự ở bên trong. Khi những mong muốn ấy có quyền lực, các hiệu ứng thật kinh khiếp. Platon sẽ phải đeo cùm. Cùng các hiệu ứng đó cũng được nhận thấy trong tình yêu. Vì, nếu đánh giá trọng trách ngưỡng mộ là quá nặng nề, ta có thể tìm được một dạng nhẹ nhõm trong khinh bỉ, và thậm chí, nếu gặp đúng cách thức, trong việc làm giảm giá trị. Đó chính là lựa chọn khác kia, nó, bởi luật không bao giờ suy chuyển, sẽ đưa chúng ta đi xuống bên dưới mọi dự kiến. Cũng như nhà bạo chúa tuyệt vọng tìm cách xóa bỏ đi và rốt cuộc phá hủy cái tự do cứ hay kháng cự kia, đối với ông ta vốn dĩ là lời sỉ nhục, người đang yêu cũng tuyệt vọng tìm cách làm biến dạng hữu thể tự do, kiêu hãnh và đẹp sở hữu lên anh ta ngần ấy quyền năng; đó là bán rẻ Platon. Dạng điên giận này phổ biến hơn mức ta dám thú nhận. Vậy nên những điều kỳ quặc nơi những người mà ta muốn gọi là người điên vẫn có thể dạy dỗ cho chúng ta, thông qua một hình ảnh được phóng to lên nhờ các dục vọng của chúng ta; phóng to lên rất nhiều, nhưng vẫn có thể nhận dạng.




VI. Lòng ghen

Những tấn kịch của tình yêu không phải những tấn kịch của ham muốn; mà đúng hơn, đó là những tấn kịch của lòng kiêu ngạo. Từ phía của ham muốn chẳng có gì đáng nhọc công, để mà tìm, nếu có lẽ không phải cái ý nghĩ cằn cỗi theo đó các tật xấu khiến con người trở nên nhã nhặn dễ gần và dễ hòa đồng. Ngược lại lòng kiêu ngạo không thể thỏa hiệp cũng chẳng thể hòa hợp. Thông qua ham muốn tức thì nó bị trói lại và tức thì nổi loạn. Chuyện chỉ có thể khác đi nếu tâm hồn mà ta nhận ra ở người khác thực sự là một tâm hồn thân tình, kiêu ngạo và lớn đủ mức để không hề làm nhục, cả theo đường lối chủ ý lẫn bằng cách chẳng hề mong muốn. Và bởi mọi tâm hồn xét cho cùng đều như vậy, tốt đẹp hơn nhiều, giống như vẻ đẹp của khuôn mặt, của các hình dạng, của chuyển động chủ yếu phát xuất từ những gì mà sự lớn lao của tâm hồn ấy được thông báo và được hứa hẹn ở đó, người đang yêu gõ vào cánh cửa ấy, bị thúc đẩy bởi một tham vọng lớn, ấy là tham vọng tìm thấy Célimène của mình đủ mức cao vời, khiến bản thân anh ta chẳng hề phải đỏ mặt xấu hổ vì yêu nàng; và sự ăn nhập này của cao và thấp giữa hai con người quả thật chính là tình yêu được tìm kiếm, tình yêu hoàn hảo. Nỗi thất vọng, vốn dĩ ở đây khá thường gặp, bởi sự rụt rè hoặc bởi sự phù phiếm, khơi dậy một cơn giận vô bờ bến. Hãy nghe Alceste, đã kịp gầm lên trong cầu thang và nơi các tiền phòng. Trở thành kẻ ghét người, vì hy vọng quá nhiều.

Trong những cãi cọ vẫn hay đẫm máu ấy, luôn luôn, cũng như tại mọi cãi cọ khác, trung tâm là danh dự; sự xúc phạm là thứ tra tấn, nhưng còn trở nên trầm trọng hơn nữa bởi sự xúc phạm phát xuất từ chính người phụ nữ mà người ta đã chọn làm thẩm phán, và muốn được người ấy coi trọng ở mức cao nhất. Sự nhục mạ kinh khiếp, nói đúng ra là không thể chịu đựng, nếu người ta lại còn chọn cách tự khinh bỉ chính mình, thay vì khinh bỉ thẩm phán của mình. “Cô ấy không thể phán xét khác đi; cô ấy có lý; mình độc ác hoặc ngu xuẩn hoặc nhỏ mọn trong mắt cô ấy, và đó là do lỗi của mình.” Chắc hẳn phụ nữ rất ít chú tâm đến trò chơi của các ký hiệu nếu họ không nhận ra rằng chính những gì họ từ chối để tâm lại là thứ mang lại giá trị cho những gì đó, mà họ sẽ muốn chỉ ra; chính vì thế sự coi thường là phong cách nơi phụ nữ ngúng nguẩy; tuy nhiên người đàn ông đang yêu hẳn cũng phải biết rằng các ma nớp của trò ngúng nguẩy là dấu hiệu đầu tiên của tình yêu, đặc biệt ở các bản tính thông thường vốn yên tĩnh và khép kín. Chỉ có điều con người mang dục vọng nhìn thấy những vẻ ngoài, và dễ dàng tin vào điều tồi tệ nhất. Hay xảy ra chuyện bởi lẽ đó mà một người đàn ông giết người hoặc bị giết, thay vì biết khinh bỉ; nhưng vết thương ấy thì là gì bên cạnh nỗi khinh bỉ phát xuất từ người mà ta yêu? Vậy nên cần phải nghĩ là cô ấy đúng; vậy nên cần phải tìm các lý do để giảm bớt sự coi trọng chính mình; hoặc giả tìm lấy một đối thủ nào đó, và trong khoảng thời gian mà ta muốn hạ thấp người đó, tìm mọi cách, đầy thịnh nộ, làm người đó đẹp lên. Dạng suy tư này đạt tới mức kỳ quái, và thường đưa người đàn ông đang yêu đi cách xa hàng trăm dặm các suy nghĩ thực của người phụ nữ mà anh ta yêu. Lòng ghen có thể bày ra, và thường bày ra, khi ta chẳng hề có đối thủ, trước khi ta biết đến hắn, thậm chí trước cả khi ta ngờ là có hắn. Đấy là bởi trước tiên ta ghen thế cho nên ta tìm ra đối thủ, và vì ta hay bịa ra hắn. Như vậy lòng ghen đi từ trên cao xuống; và những ai đưa vào các phân tích này những trận chiến của gà trống hoặc của hươu còn xa mới nắm được bí mật của các dục vọng. Sự sở hữu, vốn dĩ là thứ họ muốn nghĩ đến, chẳng qua lại chỉ là chiến thắng mang tính cách quyết định trước một tâm hồn kiêu ngạo và khép kín; và điều tôi nói ở đây đúng đến mức sự sở hữu chỉ là đủ trong niềm hy vọng, chứ chẳng hề trong sự kiện, nếu tâm hồn đối nghịch từ chối coi trọng hay chỉ là từ chối sự đánh giá; thế nên ta có thể yêu một phụ nữ dễ dãi, và đau khổ bởi cô ta, cũng như một phụ nữ chung thủy, mà ta có. Người đàn ông đang yêu muốn có tâm hồn; chính vì thế sự ngu xuẩn, nơi người phụ nữ hay ngúng nguẩy, trông cứ như là mưu mẹo.




VII. Vượt qua bạo lực

Hành động của Othello (hỡi ôi, Desdémone khốn khổ) luôn luôn là hành động thứ nhất. Cũng như ta thấy rằng hai bàn tay của trẻ sơ sinh tóm lấy ngay những gì chạm vào chúng, và siết chặt hết mức. Là giận dữ hay sự dịu dàng, ta nào biết; ta sẽ chẳng bao giờ biết. Những chuyển động ấy không hề có tên. Phủ lên, cứu thoát, nắm lấy, phá hủy, bàn tay mạnh mẽ chẳng thấy có chút khác biệt nào. Và nữa, có lẽ hoàn toàn không tồn tại dạng hành động thành tựu được nếu không có một chút giận dữ. Thành ra ta chỉ chực nói rằng mọi thứ gì gây quan tâm đều xúc phạm. Từ đó mà có lối né tránh của phép lịch sự [đã xuất hiện một khái niệm then chốt trong triết học của Alain: “politesse”], gần như bất khả xâm nhập, sự né tránh của không đoái hoài. Nụ cười và mọi sự duyên dáng có lẽ là những từ chối đoái hoài. Đối lại, tình yêu thì phải gầm rú và đe dọa. Ấy là vì cú chạm của tình yêu không thể bị từ chối. Nhiệt hứng và thịnh nộ rất giống nhau, như ta thấy ở các loài thú. Nhà thơ nào cũng so sánh tình yêu với một vết thương; và các chuyển động đầu tiên của tình yêu thường là chạy trốn; nhưng hãy hiểu cho đúng, đấy là bởi nỗi sợ chính mình. Đối với tôi những chuyển động của Kẻ Ghét Người bất hủ có vẻ là như sau: ở xa so với cảm xúc tối cao, anh ta tập trung tinh thần và chuẩn bị các ý nghĩ của mình, nhằm đến chuyện yêu một cách độ lượng, điều này bị hủy đi bởi niềm hạnh phúc của hiện diện, vốn dĩ nó hung bạo. Có lẽ lòng ghen chẳng là gì khác ngoài một tiên cảm về bạo lực, và lúc nào, thoạt tiên, cũng bất công một cách sâu xa. Một trong những nỗi bất hạnh của người ghen tuông là anh ta tự biến mình trở nên đáng ghét, và anh ta biết điều đó, và các quyết định của anh ta chẳng thay đổi được gì. Có lẽ chắc hẳn anh ta sẽ dễ được giải thoát nếu nhận ra rằng bạo lực là xúc cảm thuần túy, chẳng hề có biểu nghĩa nào hết. Nói cho đúng, nó không kém phần là một khởi đầu của sự sát nhân, giống như mọi phản ứng của kinh ngạc; nhưng xét cho cùng bởi mọi nguyên nhân đều nằm trong cái bộ máy không suy nghĩ đang siết chặt nắm tay kia, chỉ cần không hiểu gì hết và biết rằng chẳng có gì để hiểu. Các dục vọng của chúng ta chỉ sống được nhờ những ý nghĩ.

Tình yêu có xuất xứ từ các ý nghĩ, những ý nghĩ cao quý và êm dịu, mà trước tiên cần được tẩy trừ cái hỗn hợp thô thiển kia. Trước tiên và luôn luôn, bởi điều sau đây: cảm xúc, lần nào cũng thế, cần được vượt qua; bởi vì, thử giả định rằng nó thiếu, thế thì hẳn sẽ chỉ còn lại một tình yêu của suy nghĩ; và tôi không tin rằng tinh thần có thể tự nó trở nên hào phóng, chẳng hề phải chiến thắng cái gì. Tôi vẫn hay tự hỏi từ nguồn nào chảy ra lòng từ bi tuyệt diệu kia, thứ không thiên ái bất cứ một ai. Thế nhưng, tôi tin chắc rằng những đà bật đẹp đẽ ấy, và cũng là thứ mang đi xa tới vậy, là kết quả của một cảm xúc mạnh lần nào cũng cần chiến thắng, và luôn luôn quay trở lại. Và những người hùng của từ bi có thể hoàn toàn không phải những người trở nên cứng rắn khi chứng kiến các vết thương và sự bẩn thỉu, mà, ngược hẳn lại, những người không bao giờ có thể vượt qua một nỗi hãi hùng đối với những thứ đó, một chuyển động bước giật lùi và thậm chí kinh tởm. Bởi trong tình thương cũng có một hỗn hợp của khiếp hãi và giận dữ. Chứng mau nước mắt là một lời hứa đẹp, nhưng chẳng phải lúc nào cũng được giữ. Thật không dễ tha thứ cho những người bất hạnh cái quyền năng lớn lao mà họ có đối với chúng ta ấy. Sự phù phiếm giải quyết vấn đề này, cũng như vấn đề kia, bằng một sự chạy trốn vào thế giới của các ký hiệu được dự liệu sẵn và chẳng bao giờ xúc phạm. Thế nhưng, mọi tình cảm lớn đều được tạo lập bằng cách thách thức và vượt qua bạo lực của chính nó, mà không bao giờ bỏ chạy. Điều mà ngôn ngữ biểu đạt rất giỏi, bằng cách luôn luôn gộp tình yêu và lòng can đảm ở bên dưới cùng cái từ trái tim. Ngược lại, nếu ta sợ hãi và trốn chạy hàng nghìn vết kim châm, thì không còn nữa lòng từ bi, tình yêu, thậm chí luôn cả tình bạn; và, bởi theo chân tự nhiên quá sát, một dạng tâm tính mọi rợ hướng về phía những ai mà ta sợ rằng mình sẽ yêu. Sự lịch thiệp phủ lên các khoảng không gian hoang mạc kia, nơi Philinte đã rút lui về [ở trên Alain đã nhắc đến Misanthrope, đây là tiếp tục với các nhân vật trong vở lịch của Molière; nói chung, giống Balzac, Alain liên tục dẫn chiếu đến thế giới Molière]. Sự đồng hành lớn lao và ủ ê. Nụ cười. Sự chối từ.





VIII. Don Juan

Don Juan trở nên gần như phát điên vì tình yêu mà chàng dành cho nàng Elvire xinh đẹp. Đó là một giai nhân tuyệt sắc, và có thể so sánh, về phần thông thái, với đích thân Minerve [Minerve ou la sagesse là tên một tác phẩm của Alain]. Tuy nhiên đó hoàn toàn chẳng phải một bản tính đá hoa cương, tự đầy đủ, và đã là tượng sẵn rồi. Ngược lại, nơi những đường nét hùng mạnh kia, nơi dòng máu dồi dào kia, nơi cặp mắt bừng lửa kia cháy lên dục vọng đang hy vọng; nhưng mọi điều cùng lúc cũng cho thấy rằng những kỳ vĩ giả hiệu đều bị phán xét, và tất tật những kho báu kia sẽ không thuộc về một ai. Don Juan thường tự cho mình cái quyền khinh bỉ rất nhiều, nhưng ở đây thì chàng không thể. Chàng kinh ngạc, chàng bíu lấy các dấu hiệu mù mờ, tự lập thệ, điên rồ vì hy vọng, tan nát vì chờ đợi, và rốt cuộc nghĩ rằng người phụ nữ này là người duy nhất mà sự phán xét có chút quan trọng nào đối với thế giới. Xét cho cùng chàng tỏ ra ngu xuẩn ngang cỡ một kẻ mới đỗ tú tài. Elvire nghĩ gì về điều này, chẳng ai biết, và chính đây là điều tồi tệ hơn cả.

Thế nên, trong lúc chàng kể cho nàng về những nỗi đau của mình, khiến các bức tường khóc ròng, và bằng cách ấy dần dà chàng cũng cảm thấy chúng thật, thì nàng, bằng những lời lẽ ôn tồn, nhắc tới những sự thật đã quá rõ, phân tích các nguyên nhân và kết quả của dục vọng, tự chuyển di vào thời tương lai, giải thích từ trước sự bội bạc và bất công của các tình nhân, những nỗi buồn tiếp sau niềm vui, cũng như những phán xét nghiêm khắc của đời, và kết thúc bằng một sự ngợi ca tuyệt diệu hướng tới sự thanh thản, tình bạn, yên bình và lý trí.

“Gì cơ, chàng nói, lúc nào mình cũng sẽ chỉ nhìn thấy lòng hiếu kỳ, tình bạn, sự thận trọng, trong cặp mắt đẹp nhường kia? Hoặc giả nếu mình đoán định được ở đó một sự nồng ấm của nhiệt hứng nào đó, thì đó sẽ giống như là một lời hồi đáp cho lòng can đảm, giống một lời thệ sẽ bắt chước ý chí vững vàng của những người anh hùng. Hoặc giả một tình thương êm dịu, luôn luôn được sự khôn ngoan soi sáng. Mình là một biểu diễn đối với nàng. Thế thì, quyền năng của mình chỉ dừng ở đó.” Đó là văn bản những mơ mộng của chàng, kết thúc bằng các dự đồ hung bạo. Nhưng sức mạnh thì có thể làm gì đây, ngay khi mà điều ta muốn tìm là sự đồng lòng? Chàng chẳng tiến lên được chút nào, và nỗi nhục cắn xé trong lòng chàng.

Khi Don Juan đã rất tin là Elvire thành thực và chẳng gì có thể khuấy động cái trật tự suy nghĩ đẹp đẽ ấy, cũng như sức khỏe đẹp đẽ ấy, chàng bèn cảm thấy mình rơi xuống tận những vực thẳm cuối cùng của địa ngục, giống một con quỷ kể từ nay chẳng còn sức mạnh nữa và, vì không thể chịu đựng ngọn lửa ấy, mà chính chàng đã thắp lên, chàng chạy trốn về nhà, buộc một sợi dây thừng lên trần, và vừa thò đầu vào nút thòng lọng thì, từ chỗ cao mà chàng đang đứng, chàng nhìn thấy qua cửa sổ một phụ nữ xa lạ rất đẹp đang hôn gió gửi tới chàng. Chàng bèn vứt cái nút thòng lọng ở đó, chỉnh lại cà vạt, đi về vùng nông thôn và, hết leo trèo lại khoét ngạch, đến được chỗ của người phụ nữ xa lạ. Chàng quỳ xuống chân nàng và hát cho nàng nghe bài ca vĩnh cửu; nàng hồi đáp những trò điên rồ của chàng, ca ngợi chàng theo cả nghìn cách, nhắc đến trái đất, biển, các ngôi sao và những sức mạnh vô hình; và rồi rốt cuộc, nàng hiến thân cho chàng, rên rỉ vì hạnh phúc. Elvire đã bị lãng quên hoàn toàn.

Nhưng, lúc ham muốn đầu tiên qua đi, Don Juan quan sát những hưng phấn ngây ngất kia; và chàng sớm nhận ra, khỏi phải nghi ngờ gì nữa, rằng người phụ nữ này đích thực là một kẻ điên, mà gia đình nàng phải nhốt lại bởi vì cô ta nghĩ và hành động suốt cả ngày giống hệt như vừa làm xong. Thế là, Don Juan, như trong một tia chớp, hiểu ra và phán xét toàn bộ cuộc đời mình. Chàng về nhà, thấy nút thòng lọng đã chuẩn bị sẵn, vội vã cho đầu vào đó, và lần này thì đúng là chàng treo cổ thật.




IX. Sự ngúng nguẩy

Từ “courtisan”, sử dụng ở giống cái [“courtisan” có thể hiểu là “triều thần”, là bầy tôi trung thành trong một triều đình, còn giống cái của từ này, “courtisane”, chính là “kỹ nữ”, giống như Rực rỡ và khốn cùng đời kỹ nữ, tiểu thuyết của Balzac], đã mang nghĩa một cái nghề tạo đồi bại, đây là một bài học thật sâu sắc rút ra tự từ điển, sau biết bao bài học khác. Chủ đề này rất rộng lớn, bởi nó hàm nghĩa rằng không loại courtisan nào có thể yêu bất cứ loại vua nào. Nhưng ở những gì liên quan tới tình yêu đúng nghĩa, cùng mối tương quan này nằm sờ sờ dưới mắt tất cả mọi người. Tình yêu thì tìm tình yêu và, chỉ bởi điều này, nó không thể hòa hợp với ý định làm người khác thích mình; vì cái mà nó muốn, cái nó hy vọng và cái nó chờ đợi là hạnh phúc làm người khác thích mình, chẳng hề kèm với chút dấu vết nào của sự tính toán. Cũng bởi cùng các nguyên do, sự hiện ra dẫu nhỏ nhặt nhất của một ông chủ tự hỏi người ta có biết cách làm ông ta thích hay không, và sẵn sàng lựa chọn, cũng đẩy tình yêu ra xa, một cách chắc chắn và một cách thường hằng y hệt như những hòn bi nhỏ tích điện đẩy lẫn nhau và, khi sắp chạm vào nhau, lại bắn ra xa hết mức. Quá rõ rằng nghề làm người khác thích mình thật đáng ghét. Mỉm cười theo đơn đặt hàng chính là một cú nhăn mặt khó chịu; trong thâm tâm ta khinh bỉ nó; ta khinh bỉ kẻ nào làm vậy; ta căm ghét kẻ đòi hỏi điều đó. Và chẳng phải toàn bộ sự mầu nhiệm của tình yêu nằm ở chỗ không bao giờ nghĩ đến chuyện làm người khác thích mình, mà ngược lại, làm người khác thích chỉ thông qua hạnh phúc nhận được? Các sắc thái này của tình cảm là danh dự của mọi phụ nữ, và cũng của chính kỹ nữ [courtisane] nữa, như tiểu thuyết và sân khấu đã dạy cho chúng ta quá đủ.

Từ những nhận xét nói trên, mà bất cứ cô mục đồng bé nhỏ nào cũng quá rành, sinh ra các trò chơi của tình yêu, luôn luôn tinh vi ngay khi nào chúng được tự do, và luôn luôn tự do nếu chúng là những trò chơi tình yêu. Trong sự thẹn thùng có một nỗi sợ làm người khác thích, và trong sự ngúng nguẩy thường có một lời chối từ làm người khác thích, mà mục đích là tăng mức cảm xúc lên để đạt tới tình cảm [cảm xúc phải được nâng lên thì mới tới mức tình cảm]. Một dạng vẻ đẹp quá lồ lộ và đi tìm quyền lực cũng như thể sẵn lòng nhận thân phận nô lệ, vì chẳng gì là lâu dài trong sự quy phục bị ép buộc; và ngược lại, một mối hiềm thù được tích tụ [dường như rất liên quan đến “hận Kiều Phong”], và gần như có cả một niềm hy vọng được chứng kiến vẻ đẹp hỗn hào kia phải già đi. Nhưng đối lại, một sự từ chối ngự trị và ép buộc các trái tim ngay tắp lự hiện ra rạng ngời, hiệu nghiệm hơn cả vỉ ruồi. Lúc đó tia chớp của cái đẹp sẽ giống như một lời thú nhận; là kết quả của tình yêu, chứ đâu phải nguyên nhân [yêu cho nên đẹp, chứ không phải đẹp cho nên yêu]. Thông qua đó vẻ đẹp được nâng cao lên hơn hẳn chứ không còn là các vết hyđrôcácbua nữa, như có người nói, nhìn trong toàn cảnh chứ không phải soi kính lúp; vì rất tốt, những gì làm nên một cái má đẹp; nhưng đó chỉ là một món ăn bày biện đẹp mắt mà thôi. Vẻ đẹp đích thực mang nhiều nghĩa hơn nhiều.

Tình yêu giàu có ở những gì nó cho đi, như vậy xét về cốt yếu là hào phóng; chứ chẳng hề là bị ép buộc. Điều kiện của nó: được tán thành bởi chốn cao thượng nhất của tinh thần. Tình yêu của Alceste không lẫn chút tạp chất căm ghét và giận dữ; đó là bởi chàng không cảm thấy tự do. Nhưng vì chàng cũng cho thấy điều đó, nó hoàn toàn không phải một sự phỉnh nịnh thuần chất, tình yêu này làm nhục Célimène bởi những dấu hiệu nhỏ của nó. Sự ngúng nguẩy, ở mức độ này, lúc nào cũng nhắm đến chuyện thuyết phục, tức là làm nhục người đàn ông. Và người đàn ông bèn giật sợi dây. Alceste có nhiều hơn một lý do để không tin cậy Célimène; nhưng Célimène nữa, cũng có giống vậy, để không tin cậy Alceste. Họ ăn miếng trả miếng. Những cuộc cãi cọ, nơi tình yêu đích thực, tôi muốn nói ở nơi sự trao đổi không vương chút lừa dối nào từ cả hai phía, phát triển theo một quy luật khác. Đó là những trò chơi của sự thẹn thùng, và theo cách nào đó là các tuyên xưng về thờ ơ. Ở đó luôn luôn hiện diện cái ý tưởng theo đó chẳng người nào muốn ép buộc người kia; đó là một sự từ bỏ mọi thứ quyền, và giống như một sự lui bước của hai tự do; nỗi sợ trở thành kẻ quấy rầy và tên bạo chúa bị phóng to lên, và đó là sự lịch thiệp; sự vâng lời bị đẩy ra xa trong khinh bỉ; việc tìm cách làm người khác không thích mình có mục đích nhắc nhở rằng ai cũng muốn được yêu mà không đi kèm trách nhiệm phải làm người khác thích. Vậy nên tình yêu bừng lên thông qua dạng khiêu vũ tự do này. Ở đây sự nhấm nhẳng là thứ được giả vờ, thay vì, trong cảnh khác, người ta giả vờ sự hòa giải.




X. Trường học đàn bà

Các gia nhân cùng những cô sen trên sân khấu gây chuyện cãi vã rồi hòa giải với nhau theo một biện chứng rất vui. Rất giống thử nghiệm của hai tự do. “Mình chẳng thích”, cô sen nói; anh gia nhân liền đáp: “Mình cũng chẳng thích.” Những tình yêu đó tìm cách bỏ chạy. Nhưng ấy là một cuộc chạy trốn mới chậm chạp làm sao, và một ánh mắt mới đáng nói làm sao, trong đó trộn lẫn nỗi buồn và niềm hy vọng! Chắc chắn, đó chỉ là một trò chơi. Mỗi người trong số họ hẳn sẽ bực bội nếu tin những gì người đó giả vờ tin, và gần như tương tự nếu làm người khác tin. Hẳn ta có thể nói rằng ở đây sân khấu chạm vào khoảnh khắc thắng lợi của nó; bởi, nó, vốn dĩ lúc nào cũng đánh lừa, nhưng hết sức cẩn thận sao cho không được tin hoàn toàn, nó láy lại, tại các cảnh nông nổi này, toàn bộ sự thật mà nó có khả năng sở hữu, vì những gì người ta giả vờ giả vờ đều biểu đạt mức độ sâu nhất của tình yêu. Đấy là vì sự nghiêm túc luôn luôn đe dọa các suy nghĩ của chúng ta và các tình cảm của chúng ta. Hạnh phúc xiết bao người nào yêu! Phải thừa nhận rằng có một loại vui tươi, phía bên trên hạnh phúc, và một kiểu bầu trời của sự thờ ơ. Vì rõ ràng ai thì cũng phải vẫn là bản thân mình thì mới có thể trao đi được. Cả tại đây nữa thiên tài của cái hài soi sáng các dục vọng của chúng ta tốt hơn nhiều so với cái bi, vốn dĩ lúc nào cũng bận tâm đến chuyện trói buộc những lầm lỗi không thể sửa chữa. Sự bi đẩy suy nghĩ về suy nghĩ ra xa; cái bi chối từ tự đánh giá. Cái hài thì tự đánh giá và láy lại; nó nói những gì người ta chẳng bao giờ nói; ở mức cực điểm nó chế nhạo mọi thứ vì sợ cái nghiêm túc; và cái bi chỉ sát hại nhằm thuyết phục cái cười, có lẽ thế.

Arnolphe [tất nhiên, như chính tên “chương” này đã chỉ ra, chúng ta đang ở trong bầu khí hậu các vở kịch của Molière] ở vào khoảng giữa, sáng sủa đối với chúng ta, và tối tăm với bản thân anh ta; vì anh ta tìm kiếm, cũng như hết thảy mọi người, một tình yêu tuyệt đối tự do; nhưng ngay tắp lự anh ta khóa chặt nó lại. Tôi nhìn thấy anh ta xoay cái chìa khóa ấy, mở ra và đóng lại. “Mình có già đến mức ấy đâu. Hạnh phúc làm sao nếu được yêu vì chính bản thân mình!” Anh ta bèn mở. “Phải, nhưng mình đã trông thấy một tay thanh niên ga lăng lảng vảng gần đây; tuổi trẻ thì dễ bị lừa lắm.” Anh ta bèn đóng. “Mình điên mất rồi; sự cưỡng ép sẽ khiến cô ấy có tâm trạng tồi tệ. Cô ấy sẽ buồn bã khi nhìn thấy mình; cô ấy sẽ bớt đẹp đi. Mình sẽ không được trông thấy cái chuyển động yêu kiều của loài chim đầy tin tưởng kia.” Anh ta bèn mở. “Chỗ này phải để ý. Mình không muốn mắc lừa. Chẳng phải mình là người làm ơn cho cô ấy à? Cô ấy nợ mình chuyện yêu mình. Cô ấy trung thực; cô ấy sẽ hiểu mình.” Anh ta bèn đóng. “Sao mà mi điên thế, nếu cô ấy hiểu mi, thì cái chìa khóa này để làm gì đây?” Anh ta bèn mở. “Nhưng đức hạnh muốn được hỗ trợ.” Anh ta đóng. “Tức là yêu mình đồng nghĩa với đức hạnh? Không; mình muốn nó phải là sự đồng ý.” Anh ta mở. Anh ta đóng. Anh ta mở. Đó là độc thoại nội tâm của người đàn ông đang yêu.

Chẳng ông chủ nào được yêu hết. Điều đó là không thể. Ân sủng của trái tim rút lui khỏi mọi thứ gì bị ép buộc. Nàng nô lệ thì chẳng hề đẹp. Nàng ta chẳng còn biết trở nên đẹp nữa. Ưu thế của tình yêu được chia sẻ nằm ở chỗ nó chiếu sáng vẻ đẹp. Tình yêu tạo ra bữa tiệc. Và, ngược lại, bắt chước sự đón tiếp niềm nở thì gượng ép và đáng buồn. Chẳng ai bị đánh lừa. Lời trách móc nào đây đối với ông chủ, và sự khinh bỉ nào đây, dẫu chẳng hề nghĩ đến, khi chỉ riêng sự hiện diện thôi cũng đã làm tắt ngấm lửa trong ánh mắt! Là cuộc trả thù nào đây khi son phấn và sương mù đó của nỗi chán chường đưa ta đi xa cả nghìn dặm! Mà chẳng hề nghĩ tới điều đó, đúng. Nhưng vẫn còn tốt hơn nữa nếu nghĩ đến nó. “Nếu ông ta muốn tôi chống lại sự đồng ý của tôi, thì tức là ông ta muốn gì ở tôi? Chẳng hề có chuyện ông ta yêu tôi, mà chính là ông ta.” Và từ phía bên kia, một tâm hồn cao quý khinh bỉ những gì là nô lệ, và chẳng thể nào yêu người đó. Vậy nên thứ muốn và cả không muốn là bản tính đích thực và sâu kín, là tâm hồn mà ông ta yêu. Và chúng ta đang ở vùng đất Tendre [cf. Mlle de Scudéry], vốn dĩ bị chế nhạo nhiều đến thế; nhưng ai cũng tới đó hết. Ai mà yêu thì sẽ nghe lời; nhưng ai ham muốn thì chẳng thể nghe lời. Thành thử cần phải vượt qua ham muốn. Phải, giống Marinette và Gros-René. Những người yêu nhau là các nhà siêu hình học; họ không thể chứa mâu thuẫn. Dante hòa tan cái đó vào bầu trời của các hồn ma. Nhưng cả người dắt bò cũng vậy. Ai cũng đem lòng yêu tâm hồn tự do hết cả. Platon, để cho vui, nói thế.

Bạn nghi ngờ về điều này. Vậy hãy thử làm khác, hãy mua lấy tình yêu. Tình yêu nào mà không vươn lên đều sẽ hạ thấp đi. Bạn sẽ cảm thấy một cơn cuồng nhục mạ và tạo khinh miệt. Sự trả thù của bạn hướng chính vào nơi tình yêu đã không thể đạt tới. Ít nhất thì niềm kiêu ngạo thách thức tôi kia cũng sẽ vờ nhún mình. Sẽ vờ! Mọi tật xấu và mọi tội lỗi đều sẽ xuất hiện nhằm bẻ gãy cái cụm từ nho nhỏ đó. Bởi nỗi nghi ngờ cũng giống đao phủ thủ. Nó ép buộc; nó giành được mọi thứ; và mọi thứ nghĩa là chẳng gì hết; nỗi nghi ngờ biết rất rõ toàn bộ điều này, nhưng vậy cũng không ngăn được nó trong cơn cuồng thử nghiệm và trải nghiệm. Người ta đã miêu tả khá nhiều thí nghiệm lấy đau đớn làm phương tiện. Người ta còn chưa miêu tả mấy phương tiện của khoái lạc; người ta chẳng hề dám làm điều đó. Thế nhưng chính bằng cách ấy mà người ta trả thù cái đẹp vô cảm. Vậy nên tôi sẽ tuyệt đối không nói rằng ai muốn làm thiên thần thì sẽ trở thành thú vật [lơ lửng Pascal]; nhưng thay vì thế, rằng ai chưa hề biết làm thiên thần sẽ trở thành thú vật và còn tệ hơn thú vật. Và nỗi sám hối, từ trước, vì hạ thấp những gì hẳn ta muốn nâng cao lên chẳng phải điều gây nhói đau ít nhất. Cái luật đáng ngưỡng mộ này, theo đó kẻ nào cũng tự trừng phạt bản thân, và tự trừng phạt quá nhiều, được dự cảm bởi người phụ nữ ngúng nguẩy mờ nhạt nhất. Chính bởi thế và qua những ý nghĩ đó mà nó sáng lên rồi tắt đi giống như bầu trời tháng Tư, cảm nhận thấy sự hào phóng, cái ông chủ quá mức hùng mạnh đó, người mà nó những muốn tin cậy hoàn toàn. Trong các trò chơi ấy sự nghiêm túc lúc nào cũng đe dọa, vì tấn kịch tắt đi mọi ánh sáng. Từ đó mà tôi hiểu Jessica điên cùng những người chị em ngây thơ, và xét cho cùng, sự vặt vãnh là thứ nghiêm túc hơn so với người ta tưởng.





XI. Tình yêu platonic

Tôi không còn nhớ tác giả nào từng nói đại khái tình yêu mau chóng trở nên bạc nhược nếu không có các dưỡng chất của phù phiếm. Nhận xét quỷ quái này rọi chiếu rất đúng tình yêu như nó hẳn phải là, như người ta muốn nó phải vậy, như tất cả mọi người đều tìm kiếm. Một ông vua hẳn muốn được yêu quý vì bản thân ông ta; và cái ý tưởng hết sức tự nhiên này dẫn đi rất xa. Nếu phải hạ thấp đám triều thần, lính gác, ngai vàng, trang phục, của cải, quyền lực, thì tại sao lại không hạ thấp luôn cái đẹp, sức mạnh, sức khỏe? Bị thua cuộc và trở thành tù nhân, đó có phải lý do để bớt yêu quý ông ta không? Triều đình của tình yêu [“cour d’amour”: một hình thức “triều đình” từng tồn tại thật, thời Trung cổ; nói chung, thời Trung cổ (và cả sau đó) có nhiều hình thức triều đình biểu tượng, chẳng hạn ta đã thấy, trong Notre-Dame de Paris, “cour des miracles”], nơi tất cả có mặt, tất tật ngang hàng, nghĩa là tất cả mọi người, đồng thanh đáp là không. Một vết thương thì sao? Không. Sự gầy yếu, nỗi khốn cùng, tuổi già chóng sực tới trong nhà tù? Vẫn không. Thế thì cái gì? Một ánh mắt ngây dại, một tinh thần đờ đẫn, một ý chí bị bẻ gãy, một trái tim đã chết hay gần như thế? Đó vẫn là các hiệu ứng của nhà tù. Dừng lại ở đâu đây? Hơi giống nếu người ta hỏi vào thời điểm nào một người bệnh không còn xứng đáng được chăm sóc nữa. Ở đây bác sĩ đã có một lời thệ lớn, mà chẳng gì có thể gỡ bỏ đi. Người yêu chẳng cũng sẽ lập thệ như vậy sao? Nếu anh ta từ chối lời thệ đó, nếu sai lời, nếu dẫu chỉ nảy ra ý tưởng hẳn sẽ có thể sai lời, chẳng phải thế thôi cũng đủ để anh ta bị ném ra khỏi vòng tròn của những con người sung sướng rồi? Tôi còn chưa nhắc tới người kia, người, cứ cho là vậy, chẳng biết gì. Nhưng còn bản thân người yêu? Anh ta tự biết mình; anh ta tự phán xét bản thân. Nếu anh ta không tập trung sức lực, nếu anh ta không nhân lên gấp đôi sức mạnh và lòng cả quyết trong thử thách, nếu anh ta không tự thanh tẩy cho đến độ không còn tự nghi ngờ bản thân nữa, thì giống như anh ta tự đào hố ngăn mình khỏi vòng tròn những con người sung sướng. Đặt lòng tin vào người khác để làm gì đây, chừng nào ta không tin vào chính mình? Cái biện chứng đáng gờm ấy, nó áp đặt lên mọi người, và ngay tắp lự. Cuộc cãi cọ dẫu nhỏ nhặt nhất cũng đặt ra toàn bộ vấn đề. Cần phải tự hồi đáp cho bản thân. Cần phải ném sự thách thức đó vào tự nhiên.

Tình yêu là siêu hình học, tôi nói kể cả nơi một cô chăn ngỗng. Ở đây chẳng có gì là võ đoán, cũng chẳng gì nằm bên ngoài. Thiên đường của Dante không tự nó đứng vững. Bởi nếu thiên đường đó là một trật tự vật, cũng sáng sủa như tại thế giới hiển hiện này, thì sẽ không có thử thách nữa. Giống một ông vua giả trang, nếu mà đoán ra được, thì người ta có chắc chắn là mình không yêu vương miện và đám lính gác hay không? Nhưng trước hết phải chắc chắn cái đã. Tình yêu muốn sự mạo hiểm, thậm chí còn đặt giả định về nó. Hẳn sẽ là phản bội nếu, cùng lúc tự thề với bản thân là ta chắc chắn vào mình, ta lại cũng đinh ninh vào một trật tự vật. Chính vì thế những người thần bí muốn tin tưởng chống lại các bằng chứng. Bằng chứng thì giết chết.

Và đó là lý do giấu kín khiến người ta nói mình chẳng hề yêu chiểu theo định lý. Nhưng yên tâm đi. Cứ cho là không có bằng chứng cho điều gì hết, và lúc nào ta cũng có thể nghi ngờ mọi thứ. Bất kỳ sự thật nào đi nữa, đều cần phải muốn nó. Hiểu biết rạn vỡ, cũng giống như tình yêu, trước những con người kém can đảm.

Nếu thực sự muốn kiểm kê con người đúng như anh ta là, trong những tình cảm thông thường nhất nơi anh ta, hẳn người ta sẽ chẳng tìm được gì gây ngạc nhiên nơi sự cai trị của trái tim kia, vốn dĩ có các phép tắc riêng. Người xưa, nếu không tính Platon, vốn dĩ đã nói mọi điều, từng coi tình yêu như một căn bệnh lạ thường. Làm sao mà khác? Thật dễ thành người xưa nếu ta lao thân vào cuộc độc thoại buồn tẻ nơi tình yêu tự chối bỏ bản thân, nơi suy nghĩ tự trừng phạt bản thân; nơi ta ta đâm ra đặt hy vọng vào người khác những gì không thể chỉ hy vọng từ chính mình. Nỗi sầu muộn, sự không đầy đủ. Pyrrhon gầy guộc từng chọn chết mà vẫn sống nguyên. Nhưng không; thậm chí ông đã chẳng hề chọn cái đó nhiều hơn so với điều gì khác [ám chỉ thuyết hoài nghi]. Cũng vậy, người yêu không sở hữu chút can đảm nào thậm chí còn không chọn không yêu. Mà anh ta thích thú với những bài trí và các bên ngoài. Bị trừng phạt vào mọi giây phút. Lòng tin, hãy ngưỡng mộ mấy chữ này, lòng tin, ngược lại, ngay lập tức được thưởng; điều này thì người nào yêu có điều kiện chẳng thể tin. Những tinh tế của ân sủng, tất tật, nằm nơi trái tim con người.




XII. Thẹn thùng

Thẹn thùng là một phòng ngừa dùng để chống lại cảm tình [sympathie]. Điều này hoàn toàn không hiện ra chừng nào ta chưa nhận thấy cảm tình là thứ nằm ngoài và xa lạ. Nhưng phải công nhận cảm tình là như vậy. Nếu ai đó làm tôi cười, không phải lúc nào tôi cũng thấy kiêu hãnh vì thế; nếu trước tiên tôi đã hoàn toàn không nhất trí với điều đó, nếu tôi hoàn toàn không được chuẩn bị, thì cái cười đó là vô duyên, nó xâm lược tôi; nó đã chẳng hề xin phép. Tôi muốn xem xét trước khi khởi sự cuộc bắt chước máy móc đó, thứ rốt cuộc bắt tâm trạng tôi phải phụ thuộc theo, cũng như các ý tưởng của tôi, nơi những cuộc gặp; tôi còn ngại ngần hơn cái việc đáp trả y chang, mà chẳng hề muốn thế. Theo con đường ấy những kẻ thờ ơ hẳn sẽ ở vào tâm điểm vị trí; nói vậy không hề quá lời, vì cười làm khuấy động phần nội tạng sâu kín nhất; khóc, sự nức nở, niềm hào hứng cũng tương tự; đó là một dạng mát xa, còn hơn là thân thuộc, và theo dạng bắt chợt. Xét cho cùng cảm tình đi từ ngoài vào trong, giống những kẻ chinh phục. Và mọi con người, và còn hơn thế nhiều, mọi phụ nữ, đều muốn giữ vững lợi thế không bị chinh phục mà chẳng hề được báo trước. Mọi quy tắc của phép lịch sự, chúng gây kinh ngạc cho những kẻ ngây thơ, đều phát xuất từ đó; và sự thiếu cẩn trọng lớn nhất của tuổi trẻ nằm ở chỗ cứ chơi trò làm người khác thích mình trước khi được phép. Nếu một bản tính khép kín và được vũ trang nào đó để cho nó bị chiếm theo cách ấy, thông qua trèo tường khoét ngạch, thì hãy cẩn thận, vì trong mắt người đó ta sẽ luôn luôn chẳng là gì khác ngoài một con vật dễ chịu, như khỉ hay vẹt, tùy mốt. Từ đó mà có quy tắc sau đây, thoạt trông thì kỳ quặc, cũng phải cẩn thận đừng khiến người khác thích. Như vậy có một sự nhút nhát của trái tim, nó là một phần của giáo dục tốt.

Phụ nữ cần coi trọng hết mức dạng giáo dục này, vì họ mắc rất nhiều nguy cơ. Nhưng mặt khác, bởi kém cơ bắp hơn, họ dễ dàng rơi vào sự quá đà vốn dĩ là thứ đối với họ đáng e sợ nhất; và việc làm điếm cho thấy họ có thể bị dẫn tới đâu, ngay khi họ cam chịu làm người khác thích chẳng hề phân biệt. Chính vì thế mà từ thế kỷ này qua thế kỷ khác tình yêu đã tự trang bị vũ khí để chống lại cảm tình, như các Triều Đình tình yêu, thời của các hiệp sĩ, cho thấy. Stendhal, trong cuốn sách tinh tế Về tình yêu của ông, nêu vài ví dụ về các thử thách đáng kinh ngạc ấy, chúng có mục đích là tập luyện, đối với một người được yêu nhiều quá, một quyền năng gây ghét bỏ nhất định, nhằm thanh tẩy tình yêu khỏi mọi lộn giống với cảm tình. Tôi cũng có kỷ niệm về một nhân vật nữ chính của các tiểu thuyết hiệp sĩ, nàng dùng mũi nhọn một viên kim cương tự rạch mặt để chắc chắn mình được yêu nhiều. Câu chuyện hư cấu này chiếu rọi khá rõ một số ma nớp của ngúng nguẩy mà đôi khi ý nghĩa vuột đi mất. Đó là những hồi phục của ý chí. Rất tự nhiên khi một tình yêu hiển nhiên là vô ý lại luôn luôn có một cái gì đó đáng ngờ và thậm chí thù địch. Đó là một dạng bệnh; kiểu tình yêu ấy hoàn toàn không được yêu quý; vậy nên ta chẳng thể vinh danh nó. Xét cho đến cùng lúc nào ta cũng muốn chinh phục cái muốn tự do. Chính vì thế lời thệ là ngôn ngữ chuẩn xác của tình yêu đích thực; và hẳn sẽ là một dạng sỉ nhục nếu chối từ lời thệ. Không gì có thể tự do hơn lời thệ; hãy để ý rằng chính các đê nhục hoặc các nỗi kinh ngạc ngăn cản ta giữ lời. Chắc hẳn ân sủng nằm trong sự đồng ý tự do tuyệt đối; như thế hẳn sẽ hoàn toàn không được nghĩ rằng ân sủng có cùng bản tính với cảm tình; vì ân sủng chắc chắn đi từ bên trong ra bên ngoài; và, dẫu cơn say làm người khác thích mình trông rất giống, nhất là ở tuổi nhỏ, một con mắt lão luyện ngay lập tức nắm bắt được sự khác. Và hẳn ta sẽ muốn nói rằng có một cái gì đó thông tục trong cái đẹp và, xét cho cùng, một sự trơ tráo nào đó. Từ đó mà có quần áo, mốt và nghi lễ, những thứ giải thoát cho chúng ta khỏi cảm xúc.




(còn nữa)



Honorer Honoré
André Maurois và Alain
Propos của Alain

4 comments:

  1. cùng một dòng thông thái vẫn chảy suốt hơn hai nghìn năm trăm năm mà bởi vì "chúng ta coi thường sự thông thái" nên nó cứ hiện ra từ gương mặt này qua gương mặt khác và cũng bởi nó là tự do, như Alain bảo, nên nó hết sức khác nhau.
    bảo là "faux pas" nhưng có thấy "phô" đâu nhỉ.
    câu về "hòn đá ném đi" chắc là của Spinoza, vì ông bị "ném đá" hơi nhiều :p
    "Nếu các tuyệt phẩm của nghệ thuật hiện ra, bên trên những trò tườu, cũng rõ ràng như cú đấm quật ngã một ai đó lăn ra thảm kia, đám đông sẽ tới nhà hát và đi nghe nhạc giống như họ đến xem những trận đấm bốc. " - haha trong truyền thống hoài nghi có lẽ cũng chưa ai nói được một câu như này!

    ReplyDelete
  2. hehe, faux pas hiểu theo nghĩa hơi khác, nhưng thật ra cũng không quan trọng mấy

    tiếp tục

    ReplyDelete
  3. Đang mùa tình yêu. Chú chạy thêm đi để các nam thanh có cái mà tỏ tình còn nữ tú có sô cô la mà ăn :D

    VVD

    ReplyDelete
  4. "Các dục vọng của chúng ta chỉ sống được nhờ những ý nghĩ.

    Tình yêu có xuất xứ từ các ý nghĩ, những ý nghĩ cao quý và êm dịu, mà trước tiên cần được tẩy trừ cái hỗn hợp thô thiển kia. Trước tiên và luôn luôn, bởi điều sau đây: cảm xúc, lần nào cũng thế, cần được vượt qua; bởi vì, thử giả định rằng nó thiếu, thế thì hẳn sẽ chỉ còn lại một tình yêu của suy nghĩ; và tôi không tin rằng tinh thần có thể tự nó trở nên hào phóng, chẳng hề phải chiến thắng cái gì." - cái hỗn hợp gây hoang mang đó: "ý nghĩ", "cảm xúc" và "tinh thần" luôn luôn tự che đậy; và "chiến thắng" cái nỗi sợ ấy, để mà "từ bi" được, thật quả là nhìn chung thường vô vọng.

    ReplyDelete