Aug 6, 2017

Lý thuyết văn học và triết học

Jean Genet (tôi chợt nhận ra là gần như chưa bao giờ tôi thực sự nhắc đến Genet; đây rất có thể là sai lầm lớn của tôi, mà thời gian tới đây tôi sẽ sửa chữa: hay là liên tục trong ba tháng liền chỉ không ngừng bình luận Genet nhỉ? :p nhưng điều này - tức là việc tránh né Jean Genet - không chỉ cần thiết mà còn hơn thế nhiều, bởi vì các nhân vật kiểu ma cà bông rất nguy hiểm, ta rất dễ bị thu hút trước những trò chơi của họ mà nhìn nhận họ sai lầm, rất nhiều "ma cà bông" chẳng có giá trị mấy: Henry Miller, Charles Bukowski hay Roberto Bolaño chính là tam vị bảo trợ cho một tập đoàn cực đông đảo lũ vờ vịt, ngoài đó ra còn có cả một dây dài nữa; George Steiner từng nói đến một trường hợp trong số đó: Dylan Thomas hiểu mình sẽ trở nên hấp dẫn nếu chơi mấy cái trò uốn éo; một trong các công việc của phê bình là, rất nhàm chán, phân biệt những gì "authentique" và không, chẳng khác gì (hiện nay) cuộc chiến đấu tuyệt vọng chống lại sự hiện diện khủng khiếp của McDonald's hay Starbucks: toàn cầu hóa giống như dịch hạch, nhưng lại không được coi là bệnh; trong toàn cảnh của toàn cầu hóa, đương nhiên có sự toàn cầu hóa của "khoa học", của những gì được coi là "trí tuệ") từng nói đại ý, cứ làm cho đến hết mức bất kỳ cái gì, như thế là đẹp; không làm cho đến tận cùng một cái gì (bất kỳ cái gì) nghĩa là không đẹp; nếu biết Genet là kẻ trộm chuyên nghiệp, đi tù cũng chuyên nghiệp, không xa lạ với bất cứ thứ gì bị coi là tồi tệ nhất của cuộc sống con người, ta sẽ thấy tầm vóc vấn đề lớn đến mức nào.

Thực sự tôi cũng không hoàn toàn biết là tôi định nói gì.

Nhưng có lẽ cũng đã đến lúc xem lại một thứ đã diễn ra cách đây bảy năm (tôi vẫn giữ nguyên "hiện trường": xem ở kia). Tôi nghĩ câu chuyện ấy (xem chủ yếu các comment) diễn tả không ít một số điều không hẳn là không then chốt đối với cuộc sống tinh thần ở đây.

Mười năm vừa qua, một trong những điều mà tôi nhận ra (không buồn, không vui, tôi không thấy tại sao lại phải vui, càng chẳng thấy tại sao lại đi buồn - tốt nhất là không hề biết cả buồn lẫn vui) là: càng ngày càng không có ai.

Từng có những lúc, mọi thứ nhộn nhịp ở mức độ tưởng chừng như mọi thứ đều chỉ ngày một ngày hai là xong hết. Nhìn đâu cũng thấy đồng chí, ai ai cũng ngời lên một màu hừng hực. Xét cho cùng, đó cũng chỉ là một biểu hiện của các hoạt động đoàn thể mà con người ở đây không chỉ đã quá quen mà còn, ở một tầng rất sâu, coi hiển nhiên là môi trường sống.

Nhưng, khi mà ai cũng hừng hực, chuyện xảy ra sau đó gần như lúc nào cũng nhuốm một sự mỉa mai to lớn, một sự nực cười ở tầm vóc Rabelais, của những người khổng lồ, Garguantua, Pentagruel etc. nhưng tất nhiên, cũng rất đậm màu Panurge.

Tôi tự hỏi, trong số rất đông đảo những con người comment ở đường link trên đây, bao nhiêu người, ở thời điểm này, còn tiếp xúc với triết học ở mức độ tối thiểu (ta cứ cho rằng một tháng đọc được một trang sách triết học nào đó)? Tôi nghĩ chẳng có ai đâu.

Tôi cũng nghĩ, ngay trong lúc hăng hái comment như những con người ngời sáng trí tuệ, họ chẳng hề coi triết học là cái đinh gỉ gì hết. Đó là một thuộc tính lớn trong tinh thần những gì mà tôi gọi là hoạt động của trí tuệ ở đây, trong vòng trên dưới mười năm vừa rồi.

Và, cái cuốn sách viết về "lý thuyết văn học" mà nội dung là phần introduction của các sách introduction đã nói đến ở kia, nó không hề chệch ra khỏi bầu khí hậu chung. Tác giả cuốn sách đó đồng thời cũng là người khi đọc Phan Khôi thấy Phan Khôi chẳng đáng nói mấy, vì Phan Khôi không in sách. Cũng chính nhân vật đó chủ trì một cuộc hội thảo (ở nước ngoài) về Tự Lực văn đoàn. Một cuộc hội thảo có chất lượng tồi tệ nhất mà tôi từng biết, căn cứ vào các tham luận. Đúng, các hội thảo trong nước chẳng mấy khi có chất lượng, nhưng hội thảo, rồi hoạt động (tạm gọi là) nghiên cứu ở "hải ngoại" thì như thế nào? Đối với tôi, lố bịch hạng nhất chính là các "nhà biên khảo hải ngoại Việt Nam".

Quay trở lại với đường link trên đây, once for all, tôi chỉ muốn nói duy nhất một điều, và là một điều hết sức đơn giản (tôi không nghĩ đám người lải nhải không ngừng nghỉ "triết học, triết học" ròng rã mười năm vừa rồi có thể hiểu bất kỳ điều gì không thực sự đơn giản), thuộc vào logic cực kỳ tầm thường: khi mà có một con chó cắn người ta, thì trách nhiệm là của ai? của con chó, đương nhiên, nhưng cũng đương nhiên, trách nhiệm lớn nhất nằm ở người chủ con chó.

Triết học ở Việt Nam trong vòng hơn mười năm vừa rồi, nổi bật hơn cả là cái phân nhánh tự nhận mình, lúc hiển ngôn khi ám chỉ, là "danh môn chính phái". Và rất chú trọng đào tạo.

Trong cuốn sách Tocqueville in tại Việt Nam, tôi chú ý đến một "danh mục tham khảo" về Tocqueville. Quá dễ dàng để thấy người phụ trách giới thiệu cuốn sách đã chép danh mục này từ một cuốn sách tiếng Đức nào đó. Và chắc chắn người đó chưa đọc bất kỳ một cuốn sách nào trong danh mục ấy. Người đó chỉ muốn làm ra vẻ hiểu biết. It's cheating, man.

Và "đào tạo" như thế nào? Gần đây, có bản dịch tiếng Việt cuốn sách ngu nhất của Jean-Paul Sartre (ô, không phải tôi nói vậy đâu, chính Sartre nhận cuốn đó rất ngu): tôi không hề quan tâm đến mấy thứ Sartre, nhưng tôi rất tò mò xem một câu trong đó được dịch như thế nào, cái câu "l'homme est une passion inutile". Quả nhiên, tôi thấy ngay "passion" bị dịch thành "niềm đam mê" cái gì đó. Có quá nhiều sự nhảm nhí triết học ở Việt Nam, chỉ cần dùng mấy thứ vặt vãnh như cái từ "passion" này là thấy được cả dây.

Nhưng, quan trọng hơn nhiều, điều đó cho thấy rằng, nhân vật dịch cuốn sách của Sartre chưa bao giờ đọc Descartes. Nhưng có thể dịch Sartre mà không đọc Descartes không? It's cheating, again.

Dạy dỗ có thể là như thế nào? xem thêm ở kia. Để tôi "coin" vài thứ cho dễ nhớ: teaching cheating ấy mà, đó chính là cheating teaching.

Và, điều mà Genet nói, nó hiện ra rõ khủng khiếp. Có ai chịu làm cái gì không? Không, gần như không ai chịu làm một cái gì. Gần như tất cả đều chạy theo mốt. Giới, thì tức thì các nhà nghiên cứu suốt ngày giới, đồng tính, thế thì lại đồng tính. May vá thêu thùa cũng trở thành mốt, nếu một nhân vật thuộc "giới mốt" cũng bập vào đó. Tôi cũng thấy rất phổ biến cái hiện tượng các nhà nghiên cứu đến một ngày bỗng trở nên bao dung ngùn ngụt, họ thấy rằng "văn hóa đại chúng" cũng đáng nghiên cứu, họ thấy rằng sách best-seller ba xu rẻ tiền cũng xứng đáng được nhà hàn lâm quan tâm. Và họ thực hiện nghiên cứu. Chỉ có điều, chỉ có điều: cũng như mọi khi, họ chẳng hề tin vào những gì mà họ làm, thế cho nên mọi nghiên cứu của họ đều là sự loay hoay để thuyết phục bản thân rằng cái mà họ đang làm cũng có giá trị. Công việc nghiên cứu, ngay lúc đó, biến thành công cuộc tự thuyết phục bản thân. Rất nhiều người cả cuộc đời không làm gì khác ngoài tự thuyết phục bản thân. Và gần như không một ai dừng chân được ở đâu đó thực sự lâu, có khi dẫu chỉ là sáu tháng, một năm. Xung động  mạnh nhất thúc đẩy họ là xung động chạy theo mốt, đủ mọi loại mốt. Mọi thứ mốt đều là tốt, miễn là chúng làm họ quên đi rằng họ đang tha hóa. Nhưng đích xác họ tha hóa. Tha hóa là gì? Tôi sẽ nói rất đơn giản, đỡ cho các vị phải đọc cả núi sách mà triết học dành cho chủ đề tha hóa: tha hóa nghĩa là văng ra.

Trong giới nghiên cứu văn học, có hai con đường rất rõ. Các nhà nghiên cứu văn học rất hay trở thành các nhà nghiên cứu văn hóa và triết học. Họ coi đó là "mở rộng", nhưng tôi biết đích xác, đó chẳng qua là chạy trốn. Tinh thần câu nói của Jean Genet giải thích được rất nhiều cho điều này. Không ít nhà nghiên cứu văn học bỗng nhiên rất triết học, đấy là bởi, tôi biết hết sức đích xác, họ không đủ khả năng nghiên cứu văn học.

"Nhánh" văn hóa cũng đặc sắc không kém.



(còn nữa)



NB. ta sẽ sớm nói chuyện tiếp, nhân tiện: đã xong hoàn toàn bài "Thư viện huyền hoặc", tức là tiểu luận của Foucault về văn chương Flaubert

9 comments:

  1. Đọc lại những comment ở "hiện trường" thấy lại những cái tên giờ đây đã quá xa vời của một thời ngựa xe tấp nập:D:D:D
    Nhân tiện cho em hỏi là sao trong 7 năm qua em cũng siêng đi dạo nhà sách các loại mà chưa bao giờ thấy "Đêm tiền sử" của Đỗ Phấn ở miền Nam và miền Trung, huhu

    ReplyDelete
  2. thấy có chuyên gia thống kê cho biết vụ í tổng cộng tốn khoảng 50 trang A4, font chữ 12, không giãn dòng, không thụt lùi đầu đoạn

    ReplyDelete
  3. blog này từ sau scandal của Nhị Linh dường như vắng khách hẳn, rồi kể từ khi những bài như đọc balzac hà nội xuất hiện thì còn lại chỉ là khách vãng lai (như tôi)

    ReplyDelete
  4. You should be a part of a contest for one of the best
    sites on the internet. I most certainly will highly recommend this blog!

    ReplyDelete
  5. nói đúng ra là chỉ còn có ba độc giả tính cả vãng lai thôi

    đang nghĩ ra bài gì để đuổi nốt cái thứ vãng lai (khôn "như tôi") mới được

    ReplyDelete
    Replies
    1. vũ trụ này là của chúng ta
      đuổi nốt vãng lai đi anh ơi :))

      Delete
    2. Quan tâm làm gì hả chú ơi. Kệ họ chứ :D

      Delete
    3. cũng là ano như biết bao đứa vãng lai, lấy tên thật đi rồi hãy khuyên người ta đuổi nốt :))

      Delete
  6. triết học coi như là sa mạc đi. còn "ở đây" chỉ là những Bãi Giữa "trồng ngô ngô tốt trồng cà cà sai." cho qua chuyện đó đi nhỉ. chờ nghe tiếp chuyện Genet. trong khi đó, nhân đó, ngẫu nhiên thôi, lăn tăn là nếu Chế Lan Viên sau đợt Điêu tàn v v.v. nếu ko gặp chuyến "Sang bờ tư tưởng ta lìa ta" thì liệu có là một người "làm đến cùng một việc gì" ko nhỉ?

    ReplyDelete