Dans la dèche

"c'est un bonheur de rêver, et c'était une gloire d'exprimer ce qu'on rêvait"

(Baudelaire)

"le moindre de mes soucis est de me trouver conséquent avec moi-même"

(Breton)

"j'ai une mauvaise nouvelle à vous annoncer - oui - c'est qu'on est dans la dèche - ah ça alors - et j'ai une bonne nouvelle aussi - quoi, après cela? - tous y sont déjà sans exception - mais pour une bonne nouvelle c'en est une, énorme"

Trong lúc đọc Ezra Pound (3) diptyque

pounding tiếp (cũng tiếp tục "Trong hiệu sách (8)" và "Under Western Eyes")

"Mr. Pound is not American for nothing."

(F. R. Leavis, New Bearings in English Poetry, 1932)

Chuyện ở nông trại: Điểm sách Catalonia của George Orwell

Dưới đây là bài điểm sách Catalonia - Tình yêu của tôi (Phạm Nguyên Trường dịch, Alphabooks & NXB Lao động), bản của tác giả (bài viết đã đăng trên Sài Gòn tiếp thị).

Homage to Catalonia của Orwell có thể được đọc cùng với Homage to Barcelona của Colm Tóibín, mặc dù hai cuốn sách được viết vào hai thời kỳ khác hẳn nhau và có tính chất rất khác nhau; đó là hai tác phẩm rất đẹp cùng viết về một vùng địa lý.

"Chó" là tên chương III của tác phẩm Kaputt của Malaparte, một trong những tác phẩm văn chương lớn nhất về Thế chiến thứ hai; hai chương đầu cuốn sách này mang tên "Ngựa" và "Chuột".

Khi hiện thực sang trang

Trần Quốc Tân

Chuyện ở nông trại: Thực tế Orwell ở Trung Quốc

Tiếp tục "vệt" này:

(courtesy NTT)

George Orwell trong đời sống dịch thuật và nghiên cứu tại Trung Quốc

NSNB (dịch và tổng hợp)

Hiểu đám đông

Suốt một thời gian rất dài, ở Việt Nam dường như người ta quá yên tâm là đã hiểu “đám đông” và “quần chúng” nghĩa là gì, nắm vai trò (tuyệt đối quan trọng) ra sao, và cũng suốt một thời tiếng nói của quần chúng hướng lối cho cuộc sống, kể cả ở những phương diện rất riêng tư. Rồi lại đến thời bùng nổ của cái nhìn cá nhân, cá nhân trở thành “ngôi sao” trong suy tư của xã hội. Mấy năm trở lại đây, “đám đông” bỗng lại trở thành đối tượng được săn đón và đầu tư trí tuệ của giới trí thức, mà kết quả trước tiên có lẽ là: người ta nhận ra mình không hiểu nổi đám đông. Trước khi đà xoay của lịch sử hướng tinh thần quay lại với cá nhân (biết đâu đấy), đã có thể làm một tổng kết nho nhỏ về đối tượng đám đông thông qua một số cuốn sách được xuất bản gần đây.

Nhiều nhà tư tưởng lớn trong lịch sử đã tìm cách cắt nghĩa cái đối tượng kỳ cục là đám đông này, trong số những cắt nghĩa nổi tiếng (tức là có nhiều ảnh hưởng về sau chứ không hẳn là vì hoàn toàn đúng đắn, vì thật khó nói đến “đúng đắn” khi nghiêm túc bàn về “đám đông”), xếp bên cạnh Tâm lý đám đông của Gustave Le Bon hay Crowds and Power (Đám đông và quyền lực) của Elias Canetti, từ hơn nửa thế kỷ nay luôn luôn có mặt Đám đông cô đơn (Thiên Nga dịch từ nguyên bản tiếng Anh The Lonely Crowd, Nhã Nam & NXB Tri thức, 2012). Đấy là còn chưa nói đến hai bộ sách mới xuất bản ở Việt Nam nhưng đã được bàn đến rất nhiều, có chủ đề tương đối gần (“polis”), là Cộng hòa của Plato và Chính trị luận của Aristotle.

Chuyện ở nông trại nhìn từ mặt đất

George Orwell: “Xuyên suốt trong lịch sử, hết cuộc cách mạng này đến cuộc cách mạng khác - dù thường vẫn đem lại giải thoát tạm thời, như người ốm trở mình trên giường - rốt cuộc chỉ là thay thầy đổi chủ…” Những khoảnh khắc lóe sáng trí tuệ như thế này trong sự nghiệp tác giả Chuyện ở nông trại đơn giản là vô cùng nhiều; trí tuệ ấy đơn giản là liên tục sáng suốt đến rợn người. Năm 1969, George Steiner khi viết về Orwell trên The New Yorker, đã ngay lập tức trích dẫn một câu lạnh gáy: “saints should always be judged guilty until they are proved innocent” (trong một tiểu luận về Gandhi). Hai trí tuệ lớn ấy đã tìm được rất nhiều lối để thông hiểu nhau.

Trước một nhà văn sáng suốt và trí tuệ, công việc diễn giải không hề đơn giản, thành ra một mặt George Orwell rất hấp dẫn các nhà diễn giải, nhưng mặt khác các nhà diễn giải Orwell lại hay “như người ốm trở mình trên giường”.

Tiểu luận dưới đây của dịch giả An Lý về chính tác phẩm mình dịch là một nỗ lực rất lớn để thoát khỏi sự “trở mình trên giường” luẩn quẩn mãi không thôi.

Nhưng trước hết, tiếp tục một “vệt” sách trước đây; quyển sách này một thời từng rất nổi tiếng:

 Chuyện ở nông trại nhìn từ mặt đất

An Lý

George Orwell: Tưởng niệm Catalonia

George Orwell không chỉ là tác giả của Chuyện ở nông trại (và 1984), cũng không chỉ là tác giả "truyện ngụ ngôn". George Orwell là một nhà văn chính trị đặc biệt sáng suốt và vô cùng quan trọng của thế kỷ XX.

Đoạn dưới đây là Chương 11 trong tác phẩm Homage to Catalonia, có thể gọi là "ký sự chính trị" rất nổi tiếng của George Orwell. Tác phẩm xuất bản năm 1938, người dịch: An Lý. George Orwell đã xuất phát từ trải nghiệm cá nhân mà viết Tưởng niệm Catalonia, phân tích tình trạng chính trị hỗn loạn của Tây Ban Nha giai đoạn vẫn hay được sử gia gọi là "Nội chiến", một cuộc "nội chiến" huy động và thu hút không biết bao nhiêu trí thức cánh tả phương Tây vào một thời kỳ bừng bừng nhiệt huyết.

Và, không thể khác, lịch sử tự động dắt dây nhau, những phân tích của George Orwell dưới đây nhắc chúng ta nhớ lại cách thức người ta từng đối xử với những người Đệ Tứ tại Việt Nam vào quãng 1945-1946.

Tưởng niệm Catalonia (Chương 11)

An Lý dịch

(Những mối quan hệ nguy hiểm) Một chút Rousseau trong nước lạnh :p

Cũng như trong "vệt" George Orwell, Chuyện ở nông trại gợi lại một lịch sử đáng nhớ của một dòng văn chương, ví dụ đây:

thì "dòng" thế kỷ XVIII cũng không mấy khác.

Ta có một bản Voltaire như thế này:

Sách tháng Ba 2013

Tháng vừa rồi cũng không có gì khó khăn; cuốn sách của tháng hiển nhiên là: George Orwell. Chuyện ở nông trại. An Lý dịch. Nhã Nam & NXB Hội Nhà văn. 161 tr. 52.000 đ.

Cuốn sách này, ngoài giá trị tự thân của nó, ngoài câu chuyện ngụ ngôn độc địa lấp lánh đen của nó, ở bối cảnh Việt Nam, còn gợi lại cả một lịch sử lâu dài của một dòng văn chương, với Koestler của chẳng hạn Tội công thành hay với Solzhenitsyn của chẳng hạn Tầng đầu địa ngục hay Quần đảo Gulag.

Chuyện ở nông trại: Giới thiệu George Orwell

Trước một tác giả như George Orwell, chúng ta cần gì? Theo tôi, ngoài chuyện tìm hiểu Orwell một cách thực tâm và phóng khoáng, chuyện đương nhiên, còn cần so sự sáng suốt của bản thân mình với sự sáng suốt của ông ấy. Bởi Orwell là một trong những hiện thân lớn của sáng suốt.

Sự sáng suốt ấy, như bài giới thiệu cặn kẽ và bình tĩnh của dịch giả An Lý dưới đây, không phải một tài sản sẵn có, mà là một “chiến quả” từ những vật lộn trong cuộc sống, trong tinh thần, trong cả những niềm tin. Nó ở trong những tác phẩm văn chương của ông, tác phẩm báo chí của ông, trong cả những ý kiến “lẻ” như thế này: “Bất lợi lớn nhất trong số mọi bất lợi đổ lên phong trào cánh tả: làm tân binh giữa chính trường, phải xây đắp phong trào từ số không, nó buộc phải tạo ra công chúng bằng cách nói dối. Với một chính đảng cánh tả nắm quyền, đối thủ nặng ký nhất luôn là những tuyên truyền quá khứ của chính mình.” (17/4/1949)

George Orwell: Một bài giới thiệu rất dài và nhiều trích dẫn

An Lý

Chuyện ở nông trại bên Việt Nam

Việt Nam bắt chước Trung Quốc rất nhiều điều, trong đó có không ít điều dở, nhưng có vẻ lại rất thường xuyên không bắt chước những điều có thể coi là hay. Chuyện ở nông trại bên Trung Quốc rất phổ biến suốt nhiều năm, một cách công khai, nhưng bên Việt Nam chắc sẽ không được như vậy.

Cũng đã đoán trước rằng bài review Chuyện ở nông trại dưới đây khó mà lên báo được, xác suất chỉ tầm 20%, nhưng cái gì cố được, thử được thì cứ làm thôi. Kết quả ngắn gọn như thế này: đã không kịp.

Quan điểm cá nhân của tôi là: một tác phẩm văn chương lớn cần được đối xử khác.

Chuyện ở nông trại là kết tinh tài irony (mỉa mai) của George Orwell. Và số phận của nó là đi kèm với sự mỉa mai này: mỉa mai của số phận, ngày hôm nay chính là tròn 60 năm ngày Stalin chết. Chuyện ở nông trại được Orwell lấy cảm hứng từ cuộc cách mạng Liên Xô, mà ông coi là bị thất bại vì vai trò của Stalin.

Chuyện ở nông trại bên Trung Quốc

George Orwell, trước hết, là một nhà văn tuyệt vời. Animal Farm của ông hẳn là tác phẩm văn chương thành công bậc nhất, tác động mạnh nhất của thế kỷ XX, tuy rằng nó rất ngắn, và tuy rằng nó chỉ kể chuyện dăm con lợn, mấy con lừa con ngựa con quạ vân vân và vài ông chủ trang trại ở miền heo hút nước Anh.

Tác phẩm ấy từng được đón nhận rất nhiệt tình ở bên Trung Quốc, một sự đón nhận có thể nói là tương đối bình tĩnh (và chính thức), ở một đất nước thường thì ta vẫn coi là không mấy bình tĩnh. Ở Việt Nam, Animal Farm cũng không hề xa lạ với một giới nhất định, và trong lịch sử đã có không ít lần Animal Farm ghi dấu ấn bằng tiếng Việt, ví dụ như tôi từng nhắc đến ở đây.

Chuyện ở nông trại, trong mắt tôi, rất liên quan đến câu chuyện hiến pháp.

Dưới đây là danh sách các bản dịch Animal Farm tiếng Trung mà tôi nhờ một chuyên gia Trung Quốc tìm hiểu:

Sách (XXII) Lại bất ngờ

Một người bạn đại cao thủ trong giới sưu tầm sách Việt Nam (tôi không phải là nhà sưu tầm đâu nhá, hoặc nếu có thì cũng chỉ là một tay mơ thôi) mới gửi cho xem ảnh bìa một quyển sách rất là choáng nhá. Mạn phép post lên đây để xem ai có thông tin gì không. Quyển sách in năm 1952, không thấy ghi tên người dịch.

Kinh chưa, Orwell ở Việt Nam vào năm 1952 nhé, chỉ bảy năm sau khi Animal Farm được in nhé.