Jan 12, 2018

Nữ công tước de Langeais (tiếp)

Sau khi đã tiếp tục được công cuộc Balzac (với Sao cho trong ấm - đã sắp đầy đủ), ta quay trở lại với một số tác phẩm còn dở dang: không thể để cho độc giả được sung sướng lâu quá :p

Đồng thời, vì Nữ công tước de Langeais là cuốn tiểu thuyết có nhan đề mang tên một phụ nữ, ta tiếp tục luôn hai cuốn tiểu thuyết (đều dài) khác đều mang tên phụ nữ: Ursule Mirouët (Ursule đã thực sự xuất hiện sau khi khung cảnh cuộc sống tại thành phố Nemours được miêu tả kỹ càng, cùng cái xã hội vây quanh ông bác sĩ Minoret) và Béatrix (các nhân vật cũng đã bắt đầu xuất hiện).

Nữ công tước de Langeais là cuốn tiểu thuyết nối tiếp Ferragus. FerragusNữ công tước de Langeais cộng thêm với một tác phẩm thứ ba, La Fille aux yeux d'or (về riêng cuốn này, xem ở kia), tạo thành một trilogy với tên chung Les Treize (Truyện Mười Ba Quái Kiệt), trilogy này được đặt ở đầu phần thứ ba của Vở kịch con người, phần về "cuộc sống Paris".

Ở "phần 1" của Nữ công tước de Langeais, hai tình nhân đã gặp lại nhau trên một hòn đảo Tây Ban Nha, nơi một đan viện dành cho nữ tu có luật lệ vô cùng nghiêm ngặt. Tướng Montriveau và nàng công tước de Langeais nói chuyện với nhau sau nhiều năm gặp lại. Câu chuyện trước đó của họ như thế nào? Ngay dưới đây, ta sẽ bắt đầu đến với nó.

Ngay dưới đây, ta cũng sẽ đến với một miêu tả thuộc hàng nổi tiếng nhất trong toàn bộ những gì Balzac từng viết trong các tiểu thuyết: miêu tả về "faubourg Saint-Germain", tức là khu vực sống của quý tộc Paris. Miêu tả của Balzac như thể sờ được đến linh hồn của khu phố và cư dân của nó, như thể chạm thẳng vào cốt yếu tinh túy nhất của một trong những nét đặc sắc và gây nhiều tò mò nhất của đời sống nước Pháp. Faubourg Saint-Germain sẽ còn là bối cảnh cho một bộ tiểu thuyết vĩ đại nữa, về sau: tất nhiên đó là À la recherche du temps perdu của Marcel Proust.

-----------



Cái mà người ta gọi, ở Pháp, là faubourg Saint-Germain không phải một khu phố, cũng chẳng phải một giáo phái, không phải một thiết chế, cũng chẳng phải bất kỳ cái gì có thể diễn đạt một cách rõ nét. Quảng trường Royale, faubourg Saint-Honoré, phố Chaussée d’Antin cũng sở hữu nhiều dinh thự nơi người ta hít thở không khí giống hệt faubourg Saint-Germain. Như vậy, trước hết, chẳng phải toàn bộ faubourg đều ở trong faubourg[20]. Có những người sinh ra ở rất xa tầm ảnh hưởng của nó có thể cảm nhận ảnh hưởng ấy và nhập thẳng vào thế giới ấy, trong khi một số người khác sinh ra chính tại đó thì lại có thể bị cấm chỉ khỏi nơi này mãi mãi. Các cung cách, lối nói năng, nói tóm lại là truyền thống faubourg Saint-Germain đối với Paris, từ chừng bốn mươi năm nay, cũng giống như Triều Đình từng như vậy ở đây trước kia, những gì từng như vậy dinh thự Saint-Paul vào thể kỷ mười bốn, Louvre vào thế kỷ mười lăm, Palais, dinh thự Rambouillet, quảng trường Royale vào thế kỷ mười sáu, rồi Versailles vào thế kỷ mười bảy và mười tám[21]. Ở mọi pha của lịch sử, Paris của tầng lớp cao và của giới quý tộc từng có trung tâm của nó, cũng như Paris thông tục sẽ luôn luôn có trung tâm riêng. Sự đặc thù định kỳ này mang lại chất liệu rộng lớn cho suy tư của những ai muốn quan sát hay họa lại các vùng xã hội khác nhau; và có lẽ không nên tìm những nguyên nhân cho điều này chỉ với mục đích biện minh cho tính cách của cuộc phiêu lưu này, mà cũng để phụng sự luôn cho các lợi ích nghiêm trang nữa, chúng náo hoạt trong tương lai thì nhiều hơn là trong hiện tại, đấy là giả sử kinh nghiệm không phải một thứ vô nghĩa đối với các đảng phái cũng như đối với tuổi trẻ. Những lãnh chúa lớn và những người giàu, đám người sẽ luôn luôn bắt chước thô thiển các lãnh chúa lớn, đều từng, vào mọi thời kỳ, đưa nhà của họ đi xa khỏi các nơi quá quen thuộc. Nếu công tước d’Uzès xây, dưới triều trị vì của Louis XIV, dinh thự đẹp mà trước cửa ông đặt vòi phun nước của phố Montmartre, hành động từ thiện khiến ông trở thành, ngoài những đức hạnh của ông, đối tượng cho một sự sùng mộ phổ biến đến mức khu phố kéo đoàn lũ đi theo xe ông, cái góc ấy của Paris hồi đó hoang vắng. Nhưng ngay khi các tường thành bị hạ đi, khi những đầm lầy nằm quá các đại lộ trở nên đầy nhà, gia đình d’Uzès lại rời dinh thự đẹp ấy, ngày nay thời chúng ta một chủ ngân hàng sống ở đó. Rồi giới quý tộc, bị kẹt vào giữa các cửa hiệu, bỏ quảng trường Royale, vùng phụ cận trung tâm Paris, vượt sông nhằm có thể hít thở thoải mái tại faubourg Saint-Germain, nơi các cung điện đã được dựng quanh dinh thự do Louis XIV cất cho công tước du Maine, Con Út trong số những người con được hợp thức hóa của ngài. Đối với những người quen với những tráng lệ của cuộc đời, quả thật, còn có gì nhơ bẩn hơn là sự náo động, bùn, những tiếng hét, mùi hôi thối, sự chật chội của những phố đông đúc? Chẳng phải các thói quen của một khu phố buôn bán hoặc sản xuất thường trực bất tương đồng với các thói quen của những Đại Nhân? Thương Mại và Lao Động đi ngủ vào lúc quý tộc nghĩ tới ăn tối, bên này rộn lên ồn ào khi bên kia nghỉ ngơi; tính toán của họ chẳng bao giờ gặp nhau, với bên này đó là thu vào, còn bên kia là tiêu đi. Từ đó mà có các phong hóa đối nghịch chằn chặn với nhau. Quan sát này không hề có gì ngạo mạn. Một giới quý tộc theo cách nào đó là suy nghĩ của một xã hội, giống như giới tư sản và những người vô sản là cơ cấu và hành động của nó. Từ đó mà có các chốn cư ngụ khác nhau cho những lực ấy; và, từ sự đối kháng giữa hai bên, xuất hiện một mối ác cảm vẻ ngoài tạo ra bởi sự đa dạng của các chuyển động tuy vậy lại được thiết kế trong một mục đích chung. Những bất tương thông xã hội này nảy sinh, hết sức logic, từ mọi bản hiến pháp, mà người libéral sẵn sàng phàn nàn hơn cả, giống như về một vi phạm đối với những tư tưởng trác tuyệt dưới đó các kẻ nhiều tham vọng của những giai tầng thấp hơn che giấu dự đồ của họ, hẳn sẽ thấy lố bịch vô biên ông hoàng thân de Montmorency khi ông sống trên phố Saint-Martin, ở góc cái phố mang tên ông, hoặc ông công tước de Fitz-James, hậu duệ của dòng giống hoàng gia Ê-cốt, lại có dinh thự trên phố Marie-Stuart, nơi góc phố Montorgueil. Sint ut sunt, aut non sint, những lời đẹp đẽ này của giáo hoàng[22] có thể dùng làm khẩu hiệu cho các Đại Nhân của mọi đất nước. Điều này, vốn dĩ hiện rõ vào mọi thời, luôn luôn được dân chúng chấp nhận, mang ngay trong bản thân nó các lý lẽ nhà nước: nó vừa là một kết quả lại vừa là một nguyên nhân, một nguyên tắc và một quy luật. Quần chúng có một lương tri mà nó chỉ ngoảnh lưng ở thời điểm những kẻ ngụy tín khiến họ trở nên tràn đầy dục vọng. Lương tri này dựa trên các sự thật về một trật tự chung, cũng đúng tại Matxcơva cũng như ở London, đúng ở Genève cũng như ở Calcutta. Khắp mọi nơi, khi tập hợp các gia đình có tài sản khác nhau trên một không gian cho trước, ta đều sẽ thấy hình thành những vòng tròn bên trên, của các nhân vật danh giá, của xã hội thứ nhất, thứ hai và thứ ba. Bình đẳng có thể sẽ là một quyền, nhưng chẳng sức mạnh con người nào sẽ có thể biến nó trở thành thật. Hẳn sẽ rất hữu dụng cho hạnh phúc của nước Pháp nếu phổ biến rộng rãi ý nghĩ này. Ở các khối quần chúng kém trí tuệ nhất vẫn có đầy ân huệ của sự hài hòa chính trị. Hài hòa là thơ ca của trật tự, và các dân tộc vô cùng cần trật tự. Sự hòa hợp của các vật giữa chúng, nhất thể, để nói ngắn gọn bằng một từ, chẳng phải nó là biểu hiện đơn giản nhất của trật tự đấy ư? Kiến trúc, âm nhạc, thơ ca, mọi thứ tại nước Pháp đều, hơn so với bất kỳ đất nước nào khác, dựa trên nguyên tắc này, vả lại nó đã được viết ngay trên nền ngôn ngữ sáng sủa và thuần khiết của nó, mà ngôn ngữ sẽ luôn luôn là công thức chẳng bao giờ sai lệch nhất của một quốc gia. Vậy nên ta thấy nơi đây dân chúng lựa chọn cho họ những dáng vẻ nhiều tính thơ nhất, ngân nga nhất; gắn chặt vào với các tư tưởng đơn giản nhất; yêu quý các môtip gay gắt chứa đựng nhiều suy nghĩ nhất. Nước Pháp là đất nước duy nhất nơi một câu nho nhỏ nào đó cũng có thể gây ra một cuộc cách mạng to lớn. Các khối quần chúng ở đó chỉ từng nổi loạn nhằm tìm cách tạo nhất trí cho con người, vật và nguyên tắc. Thế nhưng, chẳng quốc gia nào khác cảm thấy rõ hơn cái suy tư về nhất thể, nó phải tồn tại trong cuộc sống của quý tộc, có lẽ bởi vì chẳng giới nào khác hiểu được rõ hơn những tất yếu chính trị: lịch sử sẽ chẳng bao giờ chứng kiến nó tụt về đằng sau. Nước Pháp đã rất hay bị lừa, nhưng cũng giống hệt một phụ nữ, bởi các tư tưởng rộng rãi, bởi những tình cảm nồng ấm mà tầm mức thoạt tiên vọt ra ngoài sự tính toán.

Như vậy, đặc điểm đầu tiên, faubourg Saint-Germain sở hữu sự huy hoàng nơi các dinh thự của nó, những khu vườn lớn của nó, sự im lặng của nó, xưa kia rất hòa hợp với nét tráng lệ những tài sản điền địa của nó. Khoảng không gian đặt vào giữa một tầng lớp và cả một thủ đô chẳng phải là một sự tôn phong mang tính cách vật chất của những khoảng cách tinh thần hẳn phải chia cách đôi bên? Ở mọi tạo vật, cái đầu có vị trí nổi bật. Nếu do tình cờ một quốc gia làm cái đầu của nó rơi xuống chân, chẳng chóng thì chầy nó sẽ nhận ra là nó đã tự sát. Vì các quốc gia không muốn chết, khi ấy chúng lo sao tự tái tạo một cái đầu. Chừng nào quốc gia không còn đủ sức lực để làm điều đó nữa, thì nó ngỏm, như từng đã vậy Rome, Venise và biết bao chỗ khác[23]. Sự phân biệt bắt nguồn từ khác biệt về phong hóa giữa những tầng cầu của hoạt động xã hội khác nhau và tầng cầu bên trên nhất thiết hàm ý một giá trị thực, cốt yếu, nơi các đỉnh cao quý tộc. Ngay khi, ở mọi Nhà Nước, dưới bất kỳ hình thức nào mà Chính Quyền thể hiện ra, các nhân vật danh giá hụt chân so với các điều kiện vượt trội hoàn toàn, họ liền trở nên không sức lực, và dân chúng sẽ ngay lập tức lật đổ họ. Dân chúng lúc nào cũng muốn thấy họ, thông qua tay, trái tim và cái đầu, nắm lấy tài sản, quyền lực và hành động; lời nói, trí tuệ và vinh quang. Nếu không có sức mạnh nhân ba này, mọi đặc quyền sẽ tan biến. Các dân chúng, cũng như những phụ nữ, yêu sức mạnh ở kẻ nào đó điều hành họ, và tình yêu của họ chẳng phải không đi kèm lòng kính trọng; họ chẳng hề đồng ý trao sự tuân phục cho ai không áp đặt nó. Một giới quý tộc bị coi rẻ thì cũng giống một ông vua lười nhác, một ông chồng mặc váy; nó là ngu trước khi trở thành vô. Do vậy, sự phân tách của các Đại Nhân, các phong hóa đóng chặt kín của họ; nói ngắn gọn, trang phục chung của các đẳng cấp danh giá vừa là biểu tượng cho một quyền năng thực lại vừa là các nguyên nhân cho cái chết của chúng chừng nào chúng đã đánh mất quyền năng. Faubourg Saint-Germain đã để cho nó bị hạ gục trong phút chốc vì từng không muốn công nhận các bổn phận tồn tại của nó, mà đối với nó vẫn là dễ dàng để tiếp nối. Chắc nó đã thành thực mà thấy, cũng như giới quý tộc Anh từng thấy, rằng các thiết chế có năm thế này năm thế khác, tại đó cùng những từ không còn mang cùng các biểu nghĩa, tại đó các tư tưởng vận lên mình quần áo khác, và tại đó các điều kiện của cuộc sống chính trị thay hình đổi dạng hoàn toàn, mà nền tảng chẳng hề bị biến đổi một cách cốt yếu. Những tư tưởng này muốn có các phát triển xét về cốt yếu thuộc về cuộc phiêu lưu này, trong đó chúng bước vào, cả với tư cách định nghĩa các nguyên nhân, cả với tư cách giải thích những sự kiện.

Sự lộng lẫy của các lâu đài và cung điện quý tộc, sự xa xỉ nơi các chi tiết của nó, sự huy hoàng thường hằng của các món đồ đạc, cái khoảnh nơi rộn ràng mà không vướng bận, và chẳng hề cảm thấy chút băn khoăn, người chủ nhà hạnh phúc, giàu có từ trước khi sinh ra; rồi thói quen không bao giờ hạ mình xuống tới sự tính toán lợi ích thường nhật và ti tiện của tồn tại, thời gian mà người đó có được, học vấn vượt trội mà người đó có thể giành được từ rất sớm; nói tóm lại, các truyền thống của giới danh giá mang lại cho người đó những sức mạnh xã hội mà các đối thủ của anh ta vất vả bù trừ thông qua học hành, thông qua một ý chí, thông qua một thiên hướng bền bỉ; mọi điều hẳn đều phải nâng cao tâm hồn cái con người, ngay khi còn rất trẻ, đã được sở hữu ngần ấy lợi thế, in dấu lên anh ta lòng tôn trọng cao vời đối với bản thân anh ta mà hệ quả nhỏ nhặt là một sự cao quý của trái tim ăn nhịp với sự cao quý của cái tên. Điều này là đúng với vài gia đình. Đây đó, tại faubourg Saint-Germain, ta gặp được những tính cách đẹp, các ngoại lệ chứng minh ngược lại sự ích kỷ chung, chính nó đã gây ra sự biến mất của cái thế giới biệt lập này. Những lợi thế ấy được giành về cho giới quý tộc Pháp, cũng như cho mọi sự rộ hoa giới danh giá nảy nở trên bề mặt các quốc gia cũng lâu ngang với chúng sẽ đặt sự tồn tại của chúng lên tài sản, tài sản-đất cũng như tài sản-tiền, nền tảng vững chắc duy nhất của một xã hội quy củ; nhưng những lợi thế đó chỉ được duy trì đối với các nhân vật danh giá thuộc đủ mọi loại nếu họ giữ vững được các điều kiện mà dân chúng đã để cho họ được hưởng. Đó là các loại đất phong tinh thần mà hưởng dụng bắt buộc về phía chủ nhân, và ở đây chủ nhân ngày nay chắc chắn là dân chúng. Thời thế đã thay đổi, những loại vũ khí cũng vậy. Hiệp sĩ xưa kia chỉ cần mang áo choàng, áo giáp, sử sao cho thành thục cây giáo và giương lá cờ hiệu lên là đủ, giờ đây phải chứng tỏ được trí tuệ; và tại nơi từng chỉ cần tới một trái tim lớn lao, thời chúng ta lại cần một cái đầu to. Nghệ thuật, khoa học và tiền tạo thành tam giác xã hội nơi in hình gia huy của quyền lực, và từ đó giới quý tộc hiện đại phải triển khai. Một định lý đẹp đáng giá ngang một cái họ hiển hách. Nhà Rothschild, những Fugger[24] hiện đại ấy, là các ông hoàng trên thực tế. Một nghệ sĩ lớn thực sự là một ông trùm, anh ta đại diện cho cả một thế kỷ, và luôn luôn trở nên một luật. Như vậy, tài năng của lời nói, những cái máy áp suất cao của nhà văn, thiên tài của nhà thơ, sự vững chãi của nhà buôn, ý chí của vị nguyên thủ Quốc Gia tập trung nơi mình cả nghìn phẩm chất chói ngời, thanh gươm của ông tướng, những cuộc chinh phục cá nhân kia bởi một người duy nhất đối với toàn bộ xã hội nhằm áp đặt lên nó, những thứ đó tầng lớp quý tộc ngày nay phải cố công mà chiếm lấy độc quyền, giống ngày xưa nó đã có độc quyền về sức mạnh vật chất. Nhằm vẫn được ở lại nơi cái đầu của một đất nước, chẳng phải nghĩa là luôn luôn xứng đáng để dẫn dắt nó; là linh hồn và tinh thần của nó, để khiến nó cử động hai bàn tay? Làm thế nào đưa đường một dân tộc nếu không sở hữu các quyền năng tạo nên sự chỉ huy? Cây gậy của các thống chế sẽ ra sao đây nếu không có sức mạnh bên trong của viên đại úy cầm nó trên tay? Faubourg Saint-Germain đã chơi nghịch với những cây gậy, nghĩ rằng chúng là toàn bộ quyền lực. Nó đã đảo ngược các vế của mệnh đề điều khiển tồn tại của nó. Thay vì ném ra các huy hiệu gây choáng váng cho dân chúng và bí mật gìn giữ sức mạnh, nó đã để cho giới tư sản nắm lấy sức mạnh, đầy định mệnh bo bo vào các thứ huy hiệu, và thường trực quên mất các quy luật mà số lượng nhỏ của nó buộc nó phải chịu. Một giới quý tộc, cá nhân mà nói thì chỉ chiếm một phần nghìn nơi một xã hội, ngày nay, cũng như xưa kia, cần phải nhân bội lên ở đó các phương thức hành động nhằm đối lập lại, trong những cơn khủng hoảng to lớn, bằng một trọng lượng ngang bằng với trọng lượng các khối bình dân cộng lại. Thời chúng ta, những phương cách hành động phải là các lực có thực, chứ không phải những kỷ niệm lịch sử. Thật không may, tại Pháp, giới quyền quý, vẫn còn chứa đầy quyền năng xưa cũ đã tan biến, bị đối nghịch bởi một dạng tự phụ với nó thật khó để tự vệ. Có lẽ đây là một khiếm khuyết của quốc gia. Người Pháp, hơn mọi giống người khác, chẳng bao giờ kết luận ở mức dưới anh ta, anh ta khởi xuất từ mức độ trên đó anh ta đang ở để lên một mức độ cao hơn: hiếm khi nào anh ta thương xót những kẻ bất hạnh mà anh ta đã vươn lên phía trên, anh ta luôn luôn rên rỉ khi phải chứng kiến biết bao nhiêu kẻ sung sướng ở bên trên anh ta. Dẫu có tấm lòng bao dung, quá mức thường xuyên anh ta thích lắng nghe trí tuệ của mình hơn. Cái bản năng quốc túy này luôn luôn khiến người Pháp tiến lên phía trước, sự phù phiếm gặm nhấm tài sản của họ và chi phối họ cũng theo đường lối tuyệt đối giống y nguyên tắc kinh tế chi phối người Hà Lan, nó đã thống ngự giới quyền quý từ ba thế kỷ nay, giới quý tộc ấy, ở khía cạnh này, từng vô cùng Pháp. Con người của faubourg Saint-Germain từng luôn luôn kết luận về sự vượt trội vật chất của anh ta hưởng theo sự vượt trội trí tuệ của anh ta. Mọi thứ, tại Pháp, từng đều khiến anh ta tin điều đó, bởi vì kể từ khi thiết lập faubourg Saint-Germain, cuộc cách mạng quý tộc[25] được khởi đầu vào cái ngày nền dân chủ rời Versailles, faubourg Saint-Germain đã, ngoại trừ vài lỗ hổng, lúc nào cũng dựa vào quyền lực, cái thứ ở Pháp vẫn sẽ luôn luôn ít nhiều là faubourg Saint-Germain: từ đó mà xảy đến thất bại của nó vào năm 1830[26]. Thời ấy, nó giống như một quân đội tác chiến mà không có căn cứ. Nó đã chẳng hề tận dụng hòa bình để bắt rễ ăn sâu vào trái tim của quốc gia. Nó phạm tội lỗi do một khiếm khuyết về học vấn và do một sự thiếu tầm nhìn hoàn toàn lên tổng thể những lợi ích của nó. Nó giết đi một tương lai chắc chắn, làm lợi cho một hiện tại khả nghi. Có lẽ sau đây là nguyên nhân cho thứ chính trị sai trái này. Khoảng cách vật thể và tinh thần mà những sự vượt trội kia cố gắng trì giữ giữa chúng và phần còn lại của quốc gia đã, một cách định mệnh, không có kết quả nào khác, kể từ bốn mươi năm nay, ngoài giữ lấy nơi tầng lớp cao tình cảm cá nhân, trong lúc giết chết lòng ái quốc của đẳng cấp. Xưa kia, khi giới quyền quý Pháp còn to lớn, giàu có và hùng mạnh, các nhà quyền quý đều biết, trong cơn nguy khốn, chọn lấy thủ lĩnh và tuân phục. Lúc đã suy yếu, họ lại tỏ ra thiếu kỷ cương; và, cũng như thời Mạt Kỳ Đế Chế, người nào trong số họ cũng muốn làm hoàng đế; và khi tất tật thấy bình đẳng với nhau do sự yếu đuối của mình, họ lại tưởng đâu tất tật đều vượt trội. Mỗi gia đình bị lụn bại bởi cách mạng, lụn bại bởi sự phân chia tài sản ngang bằng, đều chỉ chăm chăm nghĩ đến nó, thay vì nghĩ tới đại gia đình quý tộc, và cho rằng nếu mọi gia đình đều làm giàu được, đảng phái sẽ mạnh. Nhầm. Tiền cũng chỉ là một dấu hiệu của quyền lực. Được cấu thành từ những con người trì giữ những truyền thống cao về lịch thiệp, về sự thanh lịch có thật, về ngôn từ đẹp, về sự đoan trang và lòng kiêu ngạo quý phái, ăn nhịp với những tồn tại của họ, các mối lo toan ti tiện khi chúng trở thành chính yếu của một cuộc sống mà lẽ ra chỉ được phép là phụ liệu, tất cả những gia đình ấy đều sở hữu một giá trị tự thân nhất định, nó, khi bị đặt lên bề mặt, chỉ để lại cho họ một giá trị danh nghĩa. Không một gia đình nào trong số đó đủ can đảm để tự nhủ: Chúng ta có đủ mạnh để mang quyền lực hay không? Chúng nhảy ào vào giống các viên trạng sư hồi 1830. Thay vì cho thấy mình là người bảo trợ với tư cách Đại Nhân, faubourg Saint-Germain lại lý tài như một kẻ mới nổi. Kể từ cái ngày sự thể được chứng minh cho quốc gia nhiều trí tuệ nhất trên đời rằng giới quyền quý được trung hưng tổ chức quyền lực và ngân quỹ nhằm thu lợi riêng, cái ngày ấy, giới quyền quý đổ bệnh thập tử nhất sinh. Nó muốn là một giới quý tộc trong khi nó chỉ còn có thể là một chế độ đầu sỏ, hai hệ thống rất khác nhau, và là điều mà mọi con người đủ khéo léo đều sẽ hiểu, chỉ cần đọc thật kỹ những tên họ của các lord thuộc Thượng nghị viện. Chắc chắn, chính quyền hoàng gia có nhiều hảo ý; nhưng nó liên tục quên mất là phải khiến cho dân chúng muốn mọi điều, kể cả hạnh phúc của bản thân, và rằng nước Pháp, người phụ nữ thất thường, muốn được hạnh phúc hoặc bị đánh đập tùy lúc. Nếu từng có nhiều công tước de Laval[27], mà sự khiêm cung rất xứng tầm với cái họ, thì chắc hẳn ngai vàng của ngành trưởng đã trở nên vững chắc ngang với ngôi vua của dòng họ Hanovre. Năm 1814, nhưng nhất là năm 1820, giới quyền quý nước Pháp phải thống trị thời kỳ có học vấn cao nhất, rồi thì giới tư sản nhiều tính chất quý tộc nhất, đất nước nhiều tính chất nữ nhất trên đời. Faubourg Saint-Germain có thể dễ dàng dẫn dắt và mua vui cho một tầng lớp hạng trung, say sưa với những tước hiệu, yêu nghệ thuật và khoa học. Nhưng những kẻ cầm trịch ti tiện của cái thời kỳ trí tuệ lớn ấy tất tật đều căm ghét nghệ thuật và khoa học. Thậm chí họ còn chẳng biết trình bày tôn giáo, mà họ cần, dưới những màu sắc thi vị hẳn sẽ làm cho nó được yêu quý. Khi Lamartine, La Mennais[28], Montalembert và vài nhà văn tài năng khác dùng thơ ca để mạ vàng, đổi mới hay mở rộng các tư tưởng tôn giáo, tất tật những kẻ làm hại chính quyền khiến bốc lên nỗi cay đắng của tôn giáo. Chưa từng bao giờ có quốc gia nào nhiều vui thú đến thế, khi ấy nó giống một phụ nữ mệt nhoài trở nên dễ dãi; chưa từng bao giờ quyền lực phạm phải nhiều điều vụng về đến như thế: nước Pháp và phụ nữ yêu quý nhất các lỗi lầm. Nhằm có thể tái hòa nhập, để tạo lập một chính quyền đầu sỏ lớn, giới quyền quý của khu faubourg phải ra sức bới tung, trong mục đích tìm ra bên trong chính nó thứ tiền tệ của Napoléon, phanh bụng để đòi hỏi trong cái hốc nội tạng của nó một Richelieu mang tính chất lập pháp; nếu thiên tài này không nằm bên trong nó, thì đi tìm nó đến tận trong gian phòng áp mái giá lạnh nơi có thể nó đang nằm chết, và làm cho nó nhập vào mình, giống như cái viện của các lord bên Anh không ngừng nhập vào các nhà quý tộc tình cờ. Rồi, hạ lệnh cho cái con người đó phải thật cả quyết, phải chặt đi những cành cây mục rữa, đốn sát gốc cái cây quý tộc. Nhưng trước hết, hệ thống tory Anh vĩ đại quá rộng đối với những cái đầu nhỏ; và sự nhập khẩu nó đòi hỏi người Pháp quá nhiều thời gian, đối với họ thì một thành công chậm cũng cầm bằng ngang với một fiasco. Vả lại, còn xa mới có được thứ chính trị cứu rỗi ấy, nó đi tìm sức mạnh nơi nào Chúa đã đặt nó, những con người bé tí vĩ đại kia căm ghét mọi sức mạnh không phát xuất từ họ; nói tóm lại, còn xa mới trẻ lại, faubourg Saint-Germain đã già đi. Lễ nghi, thứ thiết chế thuộc vào tất yếu hạng hai, có thể được duy trì nếu nó chỉ xuất hiện vào các dịp trọng đại; nhưng lễ nghi lại trở thành một cuộc chiến thường nhật, và thay vì một vấn đề nghệ thuật hoặc thuộc về sự tráng lệ, nó lại thành ra một vấn đề thuộc quyền lực. Trước tiên đối với ngai vàng đã bị thiếu mất một trong số những nhà cố vấn lớn đúng ở mức ngang bằng với hoàn cảnh, giới quý tộc chủ yếu thiếu hiểu biết về các lợi ích chung của nó, thứ lẽ ra đã có thể bổ khuyết cho mọi điều. Nó dừng lại trước cuộc hôn nhân của ông de Talleyrand[29], con người duy nhất sở hữu một cái đầu kim loại nơi nung rèn những hệ thống chính trị thông qua đó các quốc gia sống lại trong vinh quang rực rỡ. Faubourg chế nhạo các bộ trưởng không phải nhà quyền quý, nhưng cùng lúc lại chẳng cung cấp được các nhà quyền quý đủ mức vượt trội làm bộ trưởng; nó có thể mang tới những phụng sự đích thực cho đất nước bằng cách biến tòa án dân sự trở nên cao quý, bằng cách khiến đất đai được màu mỡ, bằng cách làm những con đường, đào các dòng kênh, bằng cách tự biến mình thành quyền năng điền địa đầy sức hoạt động; nhưng nó lại bán đất đai của mình đi nhằm đánh bạc ở Thị Trường Chứng Khoán. Nó có thể tước đi từ giới tư sản những con người hành động và có tài năng, mà tham vọng gây xói mòn cho quyền lực, bằng cách mở ra cho họ cơ hội bước vào hàng ngũ của nó; nó đã thích chiến đấu chống lại bọn họ hơn, và là chiến đấu mà không có vũ khí; bởi nó chỉ còn sở hữu trong truyền thống những gì nó từng có trong thực tế. Thật bất hạnh cho giới quyền quý này, còn lại vừa đủ cho nó, từ đủ loại tài sản khác nhau, để duy trì nhà xác cho nó. Sung sướng với các kỷ niệm riêng, chẳng gia đình nào trong số đó nghiêm túc nghĩ đến chuyện cho những đứa con trai cả cầm lấy vũ khí, giữa chùm tia sáng mà thế kỷ mười chín chiếu xuống quảng trường công cộng. Tuổi trẻ, bị đẩy bắn ra khỏi công chuyện kinh doanh, khiêu vũ ở nhà Quý Bà, thay vì tiếp tục tại Paris, qua ảnh hưởng của những tài năng trẻ, tận tâm, ngây thơ của Đế Chế và Cộng Hòa, tác phẩm mà những người đứng đầu mỗi gia đình hẳn đã khởi sự ở các tỉnh, chinh phục tại đó hiểu biết về tước hiệu của họ nhờ vào những biện hộ liên tục nhằm làm tăng các lợi ích lô can, tìm cách làm cho mình tương thích, tại đó, với tinh thần của thế kỷ, qua việc tái lập đẳng cấp nương theo sở thích của thời đại[30]. Túm tụm vào trong faubourg Saint-Germain của mình, nơi vẫn sống tinh thần của những đối đầu phong kiến cũ trộn lẫn vào với tinh thần của triều đình cũ, giới quý tộc, lủng củng tập hợp lại tại lâu đài Tuileries, trở nên dễ chiến thắng hơn, chỉ còn tồn tại trên một điểm và nhất là cũng có cấu tạo kém cỏi giống y như cấu tạo của nó tại Nguyên lão Nghị viện. Nếu rải rác ra và ăn nhập vào đất nước, nó trở nên không thể tàn phá; bị dồn vào faubourg của nó, dựa lưng vào lâu đài, trải rộng trong ngân quỹ, chỉ cần một nhát rìu chém là đã chặt đứt sợi dây cuộc đời hấp hối của nó, và cái bản mặt phẳng dẹt của một tay trạng sư bé con tiến lên nhằm hạ nhát rìu này[31]. Mặc cho đít cua đáng ngưỡng mộ của ông Royer-Collard, chế độ truyền thừa của tước vị nguyên lão và chế độ con cả thừa kế rơi rụng dưới những bài đả kích của một con người tự phụ là mình đã khôn khéo giật lại được vài cái đầu từ tay đao phủ thủ, nhưng đồng thời lại vụng về giết chết những thiết chế lớn. Ở đây có những ví dụ và lời dạy cho tương lai. Nếu chế độ đầu sỏ nước Pháp không có một cuộc đời tương lai, thì hẳn là nó cũng chẳng rõ sự tàn nhẫn đáng buồn nào đày nó xuống địa ngục sau khi qua đời, và lúc đó hẳn sẽ chỉ còn có thể nghĩ tới mộ quách của nó mà thôi; nhưng nếu con dao mổ của các bác sĩ phẫu thuật thật nặng nề khi cảm thấy, đôi khi nó trả lại cuộc sống cho những người sắp chết. Faubourg Saint-Germain có thể mạnh hơn khi bị chà đạp, so với khi nó thắng lợi, nếu nó muốn có một vị thủ lĩnh và một hệ thống.

Giờ đây, thật dễ để tóm tắt nhìn nhận mang một phần tính chất chính trị trên đây. Sự thiếu vắng những tầm nhìn rộng lớn và cái tổng thể các lỗi lầm nhỏ; ham muốn tái lập những sản nghiệp cao vời khiến ai ai cũng phải bận tâm; một nhu cầu có thực về phía tôn giáo nhằm đỡ đần cho chính trị; một cơn khát khoái lạc, thứ làm hại cho tinh thần tôn giáo, và làm nảy sinh các trò đạo đức giả, những kháng cự từng phần của một số tinh thần cao biết nhìn chuẩn xác và bị đặt trước các đối nghịch nơi triều đình; giới quyền quý ở tỉnh, thường thuần khiết hơn về dòng giống so với giới quyền quý ở triều đình, nhưng lại, quá mức dễ mếch lòng, lủi đi mất; tất tật những nguyên nhân kể trên hội tụ lại mang tới cho faubourg Saint-Germain các phong hóa bất đồng nhất. Nó không toàn khối trong hệ thống của mình, cũng chẳng hợp lý trong các hành động, lại cũng không đạo đức một cách hoàn toàn, không trụy lạc theo đường lối thẳng thắn, không băng hoại, chẳng gây băng hoại; nó không bỏ rơi hoàn toàn những vấn đề gây hại cho nó và không lựa chọn các tư tưởng hẳn sẽ cứu nó. Nói tóm lại, dẫu những con người có oặt oẹo tới đâu, thì tuy vậy toàn đảng vẫn được vũ trang bởi mọi nguyên tắc kỳ vĩ, thứ làm nên cuộc sống của các quốc gia. Thế nhưng, để chết đi trong sức mạnh của nó, thì nó phải là gì? Thật khó trong việc lựa chọn những con người được bày ra; nó có gu tốt, có sự khinh bỉ thanh nhã; nhưng sự sa đọa của nó chắc chắn chẳng hề có gì chói lọi lẫn hiệp sĩ. Cuộc lưu vong hồi 89 thì còn hằn sâu thêm những tình cảm; vào năm 1830, lưu vong trong nội địa chỉ còn khiến nổi bật các lợi ích. Vài con người xuất chúng trong văn chương, những thắng lợi trên diễn đàn, ông de Talleyrand tại các hội nghị, cuộc chinh phục Alger, và nhiều cái tên lại trở thành lịch sử trên các chiến trường, khiến giới quý tộc Pháp thấy những phương cách mà nó còn lại để nhất thống quốc gia và buộc người khác vẫn phải công nhận các tước hiệu của nó, đấy là giả sử nó còn thèm làm việc đó. Nơi những người được tổ chức tốt được thực thi một công trình của sự hài hòa bên trong. Một người mà lười nhác, thì sự lười sẽ biểu lộ ra trong từng chuyển động của anh ta. Cũng vậy, vẻ mặt của một tầng lớp người tương thích với tinh thần chung, với tâm hồn dùng nó để gây sống động cho cơ thể. Dưới thời Trung Hưng, người phụ nữ của faubourg Saint-Germain không bày ra cả lòng quả cảm kiêu hãnh mà các quý bà triều đình xưa kia vốn mang trong lối sống tách biệt của họ, cũng như sự lớn lao khiêm nhường của các đức hạnh muộn màng thông qua đó họ chuộc lại những lầm lỗi, và tỏa ra quanh mình một sự chói lọi rực rỡ vô chừng. Cô ta chẳng có gì thật nhẹ, không gì thật trầm trọng. Các dục vọng của cô ta, trừ vài ngoại lệ, lắm tính chất đạo đức giả; có thể nói rằng cô ta thỏa hiệp với những tận hưởng do chúng mang lại. Vài người phụ nữ thuộc những gia đình ấy sống cuộc đời tư sản của nữ công tước d’Orléans, mà cái giường ngủ chung với chồng hiện ra đến là lố bịch trước những người khách thăm Palais-Royal; chỉ dăm ba người tiếp tục được phong hóa của thời Nhiếp Chính[32], và gây ra một dạng chán ngán nơi các phụ nữ thiện xảo hơn họ. Bà lớn mới mẻ này không có chút ảnh hưởng nào lên phong hóa: tuy vậy cô ta có thể làm rất nhiều điều, cô ta có thể, xuất phát từ nỗi tuyệt vọng, trưng bày cảnh tượng đồ sộ của các phụ nữ giới quý tộc Anh; nhưng cô ta do ngẫn mà do dự giữa những truyền thống cũ, mộ đạo vì bị cưỡng ép, và che giấu mọi thứ, ngay cả các phẩm chất đẹp của mình. Không ai trong số những phụ nữ Pháp đó có thể tạo ra khách thính nơi các đỉnh cao xã hội tới để học hỏi về gu và sự thanh lịch. Giọng nói của họ, ngày xưa từng áp đảo đến vậy trong văn chương, biểu hiện sống ấy của các xã hội, giờ ắng lặng. Thế nhưng, chừng nào một văn chương không có hệ thống chung, nó không thành hình được và tan biến đi cùng thế kỷ của nó. Khi, vào một thời nào đó, có ở giữa một quốc gia một dân chúng biệt lập được cấu thành như vậy, sử gia gần như luôn luôn bắt gặp ở đó một khuôn mặt chính yếu tóm tắt những đức hạnh và khiếm khuyết của khối người mà nó thuộc về: Coligny nơi những người huguenot, Coadjuteur[33] ở giữa phong trào La Fronde, thống chế de Richelieu dưới Louis XV, Danton trong thời Khủng Bố. Sự trùng hợp ấy của nét mặt giữa một người với đoàn tùy tùng lịch sử của anh ta nằm trong bản tính mọi vật. Nhằm dẫn lối cho một đảng chẳng phải là cần hợp vào với các tư tưởng của nó, để nổi trội chói lói vào một thời chẳng phải cần đại diện cho nó, đấy ư? Từ bổn phận thường hằng đó, nơi có cái đầu thông thái và thận trọng của các đảng, trong việc nghe theo các định kiến và sự điên rồ của các khối quần chúng tạo nên cái đuôi cho nó, phát sinh những hành động mà một số sử gia trách cứ nơi các thủ lĩnh đảng, khi mà, ở cách xa những náo động sôi trào khủng khiếp của dân chúng, họ lạnh lùng phán định các dục vọng cần thiết nhất đối với hành xử của những cuộc tranh đấu lâu dài lớn lao. Điều gì đúng trong vở hài kịch lịch sử của các thế kỷ cũng đúng nơi tầng cầu chật hẹp nhất của những cảnh nhỏ của tấn kịch quốc gia tên là Phong Hóa.

Ở điểm khởi đầu của cái cuộc sống phù du mà faubourg Saint-Germain thực thi vào quãng Trung Hưng, là thứ mà, nếu những nhìn nhận trên đây là chuẩn xác, nó không biết cách khiến cho vững vàng, một phụ nữ trẻ từng, rất thoáng qua, là típ người hoàn chỉnh nhất của bản tính vừa vượt trội vừa yếu ớt, to lớn và nhỏ bé, của đẳng cấp nàng. Đó là một phụ nữ có học vấn theo đường lối hời hợt, thực ra thì ngu dốt; chất chứa những tình cảm cao vời, nhưng lại thiếu mất một suy tư ngõ hầu phối hợp chúng; tiêu tốn đi những kho báu dồi dào nhất của tâm hồn nhằm tuân phục các quy ước; sẵn sàng thách thức xã hội, nhưng do dự và đi tới sự giả tạo do quá mức đắn đo; sở hữu nhiều sự bướng bỉnh hơn là tính cách, nhiều sự hâm mộ hơn so với lòng nhiệt tình, nhiều đầu óc hơn là trái tim; là phụ nữ một cách thượng đẳng và là người đỏm dáng một cách thượng đẳng, chủ yếu là phụ nữ Paris; yêu sự rực rỡ, các bữa tiệc; không suy nghĩ, hoặc giả suy nghĩ quá muộn; mang một sự cẩn trọng đạt đến mức gần ngang với thơ ca; hỗn xược thỏa sức, nhưng trong thâm tâm thì lại nhún nhường; bày ra sức mạnh như một cây sậy thẳng tắp, nhưng, cũng như cây sậy ấy, sẵn sàng cong gập lại dưới một bàn tay hùng mạnh; nói rất nhiều tới tôn giáo nhưng không yêu quý nó, và tuy nhiên lại sẵn sàng chấp nhận nó với tư cách một giải pháp. Làm sao mà giải thích cho nổi một tạo vật thực sự đa bội, có tiềm năng anh thư, và quên đi cái sự anh thư nhằm được nói ra một điều độc ác; trẻ và dịu ngọt, ít già trong trái tim hơn so với già bởi các châm ngôn của những người vây quanh, và hiểu được thứ triết lý vị kỷ của họ nhưng đã không áp dụng nó; sở hữu mọi tật xấu của sủng thần và tất tật sự cao quý của người phụ nữ rất trẻ; nghi ngại mọi thứ, và thế nhưng đôi khi lại tự buông thả bản thân để tin vào mọi sự? Chẳng phải hẳn đó sẽ luôn luôn là một bức chân dung dang dở, chân dung người phụ nữ này, nơi những sắc rực nhất va đập vào nhau, nhưng nhờ vậy lại tạo ra một sự rối mù thi vị, bởi có một ánh sáng thần thánh, một rạng ngời của tuổi trẻ khiến cho những nét mù mờ ấy trở nên có một dạng tổng thể? Sự duyên dáng giúp nàng có nhất thể. Vẫn còn chưa có gì bị vơi đi. Những dục vọng ấy, những dục vọng một nửa ấy, sự chớm nở của vẻ kỳ vĩ ấy, thực tại của sự nhỏ mọn ấy, những tình cảm giá lạnh và các cơn nồng nhiệt ấy là tự nhiên và trào ra từ hoàn cảnh của nàng cũng như từ hoàn cảnh của giới quý tộc mà nàng thuộc về. Nàng tự hiểu được bản thân và đầy ngạo nghễ tự đặt mình bên trên thế giới, lẩn vào sau cái họ mà nàng mang. Có cái tôi của Médée[34] trong đời nàng, cũng như trong đời giới quý tộc, nó đang chết đi mà không muốn cả ngồi dậy lẫn chìa tay cho một viên bác sĩ chính trị nào, cũng chẳng sờ, hay được sờ vào, vì cảm thấy yếu, hoặc giả đã thành tro bụi. Nữ công tước de Langeais, tên nàng là như vậy, lấy chồng được khoảng bốn năm thì cuộc Trung Hưng trở nên toàn vẹn, nghĩa là vào năm 1816, cái thời kỳ mà Louis XVIII, được soi sáng bởi cuộc cách mạng Bách Nhật, hiểu được hoàn cảnh của ngài cũng như thế kỷ của ngài, mặc cho những người xung quanh, những kẻ, tuy vậy, về sau lại thắng lợi trước cái ông vua Louis XI nhưng không có cây rìu ấy[35], khi ông bị bệnh tật đánh quỵ. Nữ công tước de Langeais là một người nhà Navarreins[36], gia đình quận công từng, kể từ Louis XIV, có nguyên tắc là không bao giờ từ bỏ tước hiệu trong các cuộc hôn nhân. Những người con gái của gia đình này không sớm thì muộn, cũng như mẹ họ, sẽ có một cái ghế đẩu tại Triều Đình. Ở tuổi mười tám, Antoinette de Navarreins rời khỏi nơi cư ngụ hẻo lánh nơi nàng đã sống để lấy con trai cả của công tước de Langeais. Khi ấy hai gia đình ở cách xa thế giới; nhưng cuộc xâm chiếm nước Pháp khiến những người bảo hoàng cho rằng sự trở về của nhà Bourbon là kết luận duy nhất khả dĩ cho những bất hạnh của chiến tranh. Các công tước de Navarreins và de Langeais, vẫn trung thành với nhà Bourbon, đầy cao quý đã kháng cự lại trước mọi quyến rũ của vinh quang đế chế và, nơi hoàn cảnh họ ở vào lúc hôn sự, lẽ dĩ nhiên họ phải tuân theo chính sách xưa cũ của gia đình họ. Như vậy cô Antoinette de Navarreins, đẹp và nghèo, lấy ông hầu tước de Langeais, mà ông bố qua đời vài tháng sau đám cưới. Khi nhà Bourbon trở về, hai gia đình lấy lại được địa vị, chức tước, phẩm cách của họ tại Triều Đình, và quay trở lại trong chuyển động xã hội, mà cho tới lúc ấy họ vẫn nán lại bên ngoài. Họ trở nên những đỉnh cao rực rỡ nhất của cái thế giới chính trị mới này. Vào cái thời của những hèn nhát và cải đạo vờ đó, ý thức công chúng thích nhận ra ở hai gia đình này lòng trung thành không tì vết, sự nhất trí giữa cuộc sống riêng và tính cách chính trị, những gì mà mọi phe phái đều vinh danh theo đường lối vô chủ ý. Nhưng, vì một bất hạnh khá hay gặp vào các thời chuyển đổi, những người thuần khiết nhất và, nhờ sự vươn lên cao của tầm nhìn, sự khôn ngoan trong những nguyên tắc, hẳn ở Pháp có thể khiến người ta tin tưởng vào sự hào phóng của một chính trị mới và quả cảm, bị đẩy ra xa khỏi công vụ, nó rơi vào tay những kẻ có lợi ích khi đẩy các nguyên tắc đến cực điểm, nhằm chứng tỏ lòng tận tụy. Các gia đình de Langeais và de Navarreins ở lại trong tầng cầu cao vút của triều đình, bị kết án phải thực hiện các nghĩa vụ thuộc về lễ nghi cũng như phải hứng chịu những trách móc và chế giễu của phái libéral, bị buộc tội là tọng đầy họng vinh dự và tài sản, trong khi gia sản của họ chẳng hề tăng thêm, và những hào phóng của Danh sách dân sự[37] bị tiêu tốn hết cho các chi phí liên quan đến trưng bày, vốn dĩ là nhất thiết đối với mọi nền quân chủ châu Âu, dẫu cho đó có là cộng hòa. Năm 1818, ông công tước de Langeais chỉ huy một đơn vị quân đội, và bà công tước có, ở bên một công nương, một vị trí cho phép nàng ở lại Paris, xa chồng, mà không gây bê bối gì. Vả lại, công tước có, ngoài chức chỉ huy, một chức vụ ở Triều Đình, ông tới đó, giao lại, những lúc vắng mặt, quyền chỉ huy cho một viên tướng cấp thấp hơn. Như vậy công tước và bà công tước sống hoàn toàn tách biệt với nhau, trong thực tế và trong tình cảm, mà chẳng ai hay. Cuộc hôn nhân qua sắp đặt ấy đã có số phần khá thường thấy nơi những thỏa ước gia đình đó. Hai tính cách đối nghịch nhau nhất trên đời đã phải xuất hiện cùng nhau, ngấm ngầm hoạnh họe với nhau, ngấm ngầm bị tổn thương, tách khỏi nhau vĩnh viễn. Rồi, cả hai đều đã tuân theo bản tính riêng cũng như các quy ước. Công tước de Langeais, một tinh thần nghiêm ngặt đúng như chắc hiệp sĩ de Folard[38] cũng giống như vậy, lao vào các sở thích, các khoái lạc một cách hết sức có phương pháp, và để cho vợ ông thoải mái theo sở thích và khoái lạc của nàng, sau khi nhận ra ở nàng một tinh thần cao ngạo vô biên, một trái tim lạnh lẽo, một sự tuân phục lớn lao trước các tập tục thượng lưu, một lòng trung thành trẻ trung, và sẽ phải tiếp tục thuần khiết dưới con mắt những người bà con cao sang, dưới ánh sáng của một triều đình đoan trang và nhiều tính cách tôn giáo. Thế nên ông lạnh lùng vào vai vĩ lãnh chúa lớn của thế kỷ trước, bỏ mặc một người phụ nữ hăm hai tuổi, bị xúc phạm một cách nặng nề, và trong tính cách có một phẩm chất rất đáng sợ, phẩm chất không bao giờ tha thứ cho một sự xúc phạm khi mà tất tật mọi phù phiếm phụ nữ nơi nàng, khi mà lòng tự ái của nàng, có lẽ cả các đức hạnh của nàng, đã bị lờ tịt đi, bị tổn thương một cách mờ tối. Khi một sự xúc phạm là công khai, thì một phụ nữ thích quên nó đi, cô ta có nhiều cơ may để lớn lên, cô ta là phụ nữ trong sự bao dung của mình; nhưng phụ nữ không bao giờ nuốt trôi được những xúc phạm bí mật, bởi vì họ không thích những hèn nhát, những đức hạnh, lẫn những tình yêu bí mật.

Đó là vị thế, mà thế giới không hề hay biết, trong đó bà công tước de Langeais ở vào, và người phụ nữ ấy chẳng nghĩ đến, lúc người ta tổ chức những bữa tiệc nhân dịp đám cưới của công tước de Berri[39]. Thời điểm ấy, Triều Đình và faubourg Saint-Germain thoát được ra khỏi sự lờ đờ và dè dặt của chúng.

-----------

[20] Hơi lạ tai chút nhưng thật ra rất dễ hiểu.
[21] Một, hai, ba: google.
[22] Tiếng Latin: Bọn họ hãy là người đúng như bọn họ là, nếu không thì thôi hết cả đi; thật ra đây không phải lời giáo hoàng mà là câu nói của một yếu nhân dòng Tên.
[23] Dường như thực sự khó hình dung một Balzac nhà văn đứng về phía người cùng khổ.
[24] Gia đình chủ ngân hàng ở Augsburg, từng là chủ nợ của hoàng đế Charles Quint.
[25] Cuộc “cách mạng” tựu trung là chuyện vượt sông Seine, đi từ hữu ngạn sang tả ngạn.
[26] Tức là thời điểm “ông vua tư sản” Louis-Philippe lên ngôi.
[27] Tức là công tước de Montmorency-Laval, đại sứ tại Rome.
[28] Cách viết phổ biến hơn: Lamennais.
[29] Thời Đốc chính, hoàng thân Talleyrand có quan hệ với một phụ nữ người Anh, Grandt; ông sẽ lấy người đó làm vợ năm 1802 do Bonaparte bắt buộc, nhưng thời Trung hưng thì bỏ, sống với một người khác.
[30] Ở đây, cũng như ở không ít chỗ khác, Balzac đang trình bày lý tưởng riêng về sự tồn tại của giới quý tộc Pháp sau các biến cố, nhất là những gì lẽ ra nó nên làm.
[31] Balzac đang ám chỉ đến một viên trạng sư tên là Dupin.
[32] Giai đoạn khi Louis XV còn nhỏ.
[33] Tức là hồng y de Retz (de Gondi).
[34] Ở đây không phải Médée trong thần thoại Hy Lạp mà Balzac đang muốn nhắc đến nhân vật Médée (cũng nhân vật ấy) trong kịch của Corneille, trong đó có lời thoại “Moi!”.
[35] Hình ảnh (ẩn dụ) cây rìu rất quan trọng cho câu chuyện.
[36] Cái họ này, nếu ai còn nhớ, cũng xuất hiện trong Sao cho trong ấm.
[37] Ý nói đến những người được chính phủ cấp tiền.
[38] Một quân nhân thời trước đó, có viết sách.
[39] Công tước de Berry (con trai thứ của Hoàng đệ), lấy Marie-Caroline de Bourbon, con gái vua Ferdinand ở Napoli, năm 1816.




(còn nữa)



XVII. Sao cho trong ấm
Honorer Honoré
Mặc Đỗ: một César (về César Birotteau)
Adolphe

XVI. Nữ công tước de Langeais (phần 1)
XV. Béatrix
Balzac trong thế kỷ mười chín
XIV. Gái già
Cách một (hay là "Balzac trong thế kỷ 19", phần mở đầu)
XIII. Vĩnh biệt (đầy đủ)
XII. Một người con gái của Eva
XI. Rực rỡ và khốn cùng đời kỹ nữ
X. Ursule Mirouët (phần 1)
(phần 2)
Balzac và Flaubert
IX. Louis Lambert
VIII. Nàng tình nhân hờ (đầy đủ)
[tiện bút] Đọc Balzac ở Hà Nội
VII. Người phụ nữ tuổi ba mươi (phần 1)
(phần 2)
VI. Viên bác sĩ nông thôn
Trở về cổ điển: Balzac - Vở kịch con người
V. Một vụ việc ám muội (phần 1)
(phần 2)
(phần 3)
IV. Albert Savarus (phần 1)
(phần 2)
III. Séraphîta
II. Ferragus (phần 1)
(phần 2)
(phần 3)
I. Mặt bên kia của lịch sử hiện thời
Vinh quang và một cốc nước cho Honoré de Balzac

4 comments:

  1. rực rỡ và thê thảm. đẹp như Ngày Phán Quyết trên tường Nhà nguyện Sistine í nhỉ.

    ReplyDelete
  2. phù, đã qua được đoạn "tổng quan" về faubourg Saint-Germain

    nàng công tước de Langeais bắt đầu hiện hình rồi đấy

    ReplyDelete
  3. "Nó không toàn khối trong hệ thống của mình, cũng chẳng hợp lý trong các hành động, lại cũng không đạo đức một cách hoàn toàn, không trụy lạc theo đường lối thẳng thắn, không băng hoại, chẳng gây băng hoại; " - cái này giúp hiểu ngài de Sade.
    toàn bộ đoạn này chắc phải đưa vào trích giảng rồi học thuộc lòng.

    ReplyDelete