như vậy là, tận từ lúc ấy
một tương tự, gần đây
bản dịch tiếng Pháp của Boris de Schloezer - đây là chuyên gia về văn chương Nga nói chung, đặc biệt là về Gogol; ơ, quyển sách Boris de Scholezer viết về Gogol đâu rồi nhỉ?
Xen mở màn (Quyển 1, chương 1 của phần I) từng khiến tôi rất thích - nói đúng hơn, nó gây choáng ngợp cho tôi ở tuổi 14, 15. Một phòng khách, rất nhiều người, nói rất nhiều, và tuy đấy là một salon Nga nhưng người ta toàn nói tiếng Pháp (tất nhiên, hồi ấy tôi đọc bản dịch tiếng Việt: bản dịch ghi tên bốn người dịch, nhưng có vẻ chủ yếu chỉ do một người làm), tại đó xuất hiện hai nhân vật chính, prince Andrej Bolkonsky và Pierre Bê-du-khốp; ở đó người ta nói đến Napoléon. Tôi thích cảnh Andrej Bolkonsky bị thương nằm trên chiến địa tại Austerlitz nhìn lên trời (tất nhiên, đấy là chuyện mãi về sau, không phải ở xen đầu tiên) đến nỗi từng cố nhét nó vào một (hoặc thậm chí hơn một) bài tập làm văn. Hồi ấy, tôi đã biết Tolstoi tả Austerlitz sánh ngang với Stendhal tả Waterloo. Xen này kết thúc ở màn ngồi ở gờ cửa sổ chênh vênh tít trên cao uống rượu, tức là một cái gì đó điên loạn của thanh niên quý tộc St-Petersburg. Ngay sau đó chuyển cảnh sang Matxcơva, đến cái nhà nơi có mấy nhân vật chính khác, nhất là Natasha.
Tôi còn nhớ bà chủ nhà ở xen mở đầu rất kênh kiệu và rất bà chủ nhà, và còn nhớ được tên: Anna (giữa những người quen biết hay gọi là Annette), nhưng không nhớ là có đoạn nói về cái chết của duc d'Enghien. Tức là, tại đó có một tử tước người Pháp (lưu vong, Émigration) kể công tước d'Enghien đã bị Napoléon xử lý như thế nào.
Việc Napoléon giết duc d'Enghien là một hành động rất ghê gớm, ý nghĩa của nó nằm ở chỗ: khiến cho không còn đường lùi nữa. Giới quý tộc mới và giới quý tộc cũ chỉ còn một cách duy nhất là giết nhau chứ không thể hòa hoãn được nữa. Công tước d'Enghien bị giết có thể nói là hết sức oan uổng, Napoléon đã cố tình chà đạp lên luật pháp để làm việc này. Liên quan đến đó, có một anecdote về Talleyrand, một giai thoại ghê gớm, thuộc vào số những gì "chỉ một chi tiết nhỏ cũng nói lên toàn bộ con người": trong quãng thời gian xảy ra vụ việc, khi mọi thứ vẫn còn là tin đồn, rất ít người biết rõ thực hư, một soirée nọ Talleyrand đang ngồi chơi bài (một trò chơi xã hội, có lẽ là tric-trac) thì bỗng hỏi những người ở đó, nhà Condé có bao nhiêu hậu duệ nam, khi nghe thấy là chỉ có một, thì Talleyrand chỉ buông một câu, thế thì đứt dòng rồi, rồi lại thản nhiên chơi bài tiếp. Duc d'Enghien là người nhà Condé, chi thứ của nhà Bourbon. Người anh hùng Condé của trận Rocroi (1643, Chiến tranh Ba mươi năm) là nhân vật xuất chúng của dòng họ (một nhân vật nào đó của Balzac từng nêu nhận xét: nếu mà người nhà Condé cứ càng ngày càng bé đi như thế, thì hẳn vài thế hệ nữa thôi sẽ chẳng ai còn có thể nhìn thấy họ nữa). Người nhà Condé là "prince du sang" - không phải prince chung chung (một nhân vật của Proust nói, một prince hoàn toàn có thể có thứ hạng kém xa một nam tước): trong một cuốn tiểu thuyết có quán cà phê tên là "Le Condé" và phố Monsieur-le-Prince ở Paris được đặt tên như vậy là vì Condé: đi hết phố, nhìn qua bên kia đường (boulevard Saint-Michel) là nhìn thấy Place de la Sorbonne.
Điều mà tôi đã không ý thức được ở lần đọc hồi năm chín mấy đấy (hoặc cũng có, nhưng đơn giản là sau đó tôi đã quên) là Tolstoi nối Petersburg với Matxcơva như thế nào: có một nhân vật phụ mờ nhạt, Anna Mikhailovna Droubetskoi - một princesse, nhưng không có tiền, một nhân vật "họ hàng nghèo" mà ta hay thấy trong giới quý tộc - xuất hiện ở phòng khách của Anna Pavlovna Scherer chỉ để lợi dụng một khoảnh khắc nhỏ mà xin prince Basile (Vassili, nhân vật đầu tiên xuất hiện trong toàn bộ cuốn tiểu thuyết) can thiệp (với Sa hoàng) cho con trai mình được chuyển sang vệ binh, điều mà bà được thỏa nguyện, và còn muốn đứa con trai ấy trở thành sĩ quan cần vụ của Ku-tu-dốp, điều này thì khó. Ngay sau cảnh thi uống rượu ở nhà Ku-ra-ghin tức là prince Basile với Anatole con trai của Basile (trước đó Pierre đã hứa với Andrej Bolkonsky là sẽ không giao du với nhà Ku-ra-ghin nữa; tại salon của Anna Pavlovna trước đó nữa nữa, bà chủ nhà nói chuyện với Basile, tỏ ý muốn đứng ra mai mối con trai của Basile - Anatole - với em gái của Andrej) là đến cảnh bà Anna Mikhailovna, đã xong cái việc vì đó bà tới Petersburg, quay về Matxcơva, nơi bà sống tại nhà bá tước Rostov. Boris, con trai bà, cũng ở đó, thêm một đứa cháu gái của gia đình, Sonia, và thế là ta chứng kiến cảnh sinh hoạt trong nhà của các thiếu niên quý tộc Nga, những người sẽ có vai trò lớn trong câu chuyện. Một điều thêm vào bối cảnh: ông bá tước già Bê-du-khốp (Pierre là con hoang của ông) đang hấp hối.
Tất nhiên, tôi cũng không nhớ được Tolstoi đã miêu tả Lise (Li-dơ), vợ của Andrej (tại salon Scherer, lúc này Lise đang mang thai) có môi trên rất ngắn và nhiều lông tơ ở khu vực ấy.
Điều mà chắc chắn tôi đã miss mất, đấy là chi tiết, sau một số trò tinh nghịch (nhuốm nhiều vị tình yêu trẻ con: nhất là khi Natasha chủ động hôn Boris và có thể nghĩ là giữa hai người đã có đính ước) thì chị cả của cả đám, Vera, do mắng mỏ bốn đứa (bốn đứa tạo thành hai cặp, với Boris và Sonia không phải con trong nhà nhưng sống cùng), bị bốn đứa em chế nhạo gọi là "Madame de Genlis".
(gọi một thiếu nữ chưa tròn hai mươi tuổi bằng biệt hiệu "Madame de Genlis": một học kỳ nọ, sau lần đầu tiên đọc cuốn tiểu thuyết của Tolstoi trên dưới chục năm, tôi phải đọc các bức thư của một trong những Madame ấy, cụ thể là Madame de Charrière, nhưng tất nhiên cũng được giảng về các Madame tương tự, trong đó có Madame de Genlis
đây là các Madame chuyên viết thư khuyên nhủ các cô thiếu nữ - Madame de Genlis là người tình của Benjamin Constant, người tình hơn rất nhiều tuổi của Constant, lúc Constant còn rất trẻ
tức là, khi gọi Vera là "Madame de Genlis", thì mấy đứa em thể hiện chúng nhìn nhận cô gái như thế nào; đến lúc này tôi mới ý thức được thêm một điều: các Madame như vừa nói là những người làm giống như Madame de Sévigné, tức là épigone, lại còn phụ nữ - các nữ nhân épigone, lại còn mo ran)
Ta không biết gì về ngôi nhà của vợ chồng bá tước Rostov: trong bữa ăn đông người buổi tối, khi Natasha chạy đi tìm Sonia thì độc giả mới biết là ở hành lang có một cái hòm to, đấy là chỗ cho bọn trẻ con tỉ tê chuyện tình cảm với nhau (nữ bá tước Rostov - được gọi là Nathalie - thì tỉ tê chuyện tình cảm với Anna Mikhailovna, bạn từ hồi nhỏ của mình, trong phòng khách, sau khi đã đuổi cô con gái cả Vera đi cho đỡ vướng). Tức là, tuy có vô vàn chi tiết, nhưng Tolstoi chỉ cho người ta biết những gì mà nhân vật thấy.
Như vậy thì cũng có nghĩa, Tolstoi khác hẳn với Balzac: nếu là Balzac, ngôi nhà sẽ được miêu tả không để lọt bất kỳ chi tiết nào, kể cả những gì sẽ không xuất hiện trong diễn biến câu chuyện về sau. Sự miêu tả này có thể kéo dài hai trăm trang, rồi câu chuyện mới bắt đầu.
Show don't tell: đây là quy tắc vàng của sự viết (tiểu thuyết, truyện ngắn) - chẳng hạn, kể cả trong một cuốn sách như The Rhetoric of Fiction của Wayne Booth thì điều này cũng được nêu lên ngay từ đầu.
Nhưng như vậy thì, hoặc Balzac hoặc Tolstoi đã không làm đúng quy tắc.
Tôi thiên hơn về chỗ cho rằng cả hai đều đã không theo quy tắc: nếu tiểu thuyết gia nghe lời nhà phê bình hoặc lý thuyết gia, thì kết quả sẽ hết sức đơn giản: không có tiểu thuyết. Không một nhà văn lớn nào làm theo các quy tắc, vì nếu họ không tự tạo ra được quy tắc, họ không phải là nhà văn lớn. Các quy tắc phải đi theo, chứ không đi trước. Tốt nhất là không biết quy tắc.
Một xen của Tolstoi có thể gồm rất nhiều người, ai cũng nói, nhưng đã có Bakhtin ở đó để nói: kể cả là như vậy thì không bao giờ ở văn chương Tolstoi có đa âm, chỉ Dostoievski mới có. Nếu bá tước Tolstoi nghe thấy điều này, hẳn Tolstoi sẽ hỏi: Mikhail, nói cho tôi biết, cái đấy là cái gì?
Ở trường hợp này, tôi nghĩ cả Tolstoi lẫn Bakhtin đều đúng.
Tất nhiên, ngay cả hồi mới mười mấy tuổi, ngay lập tức tôi hiểu, chiến tranh đã bùng nổ. Đấy là cái mà người ta gọi là "những cuộc chiến tranh của Napoléon" (nhưng còn xa trường đoạn Bonaparte dẫn Grande Armée sang Nga, rồi Berezina, etc.). Rất nhiều thanh niên Nga (cũng như nhiều thanh niên Đức) coi Napoléon là anh hùng. Tolstoi sinh năm 1828, khi toàn bộ những cái đó đã là quá khứ, nhưng tất nhiên vẫn biết rõ được nhiều điều.
Những hồi quang của (các) tiền triều cũng xuất hiện: chẳng hạn như prince Orlov, nhân vật lớn của triều đình Catherine II (Đại đế, người từng bỏ tiền mua tủ sách của Diderot nhưng để yên nó cho Diderot sử dụng, cũng là người mà Casanova từng miêu tả cuộc gặp rất đáng nhớ). Thậm chí có cả dấu vết từ Piotr Đại đế, ở cái tên của một trung đoàn, Sémionovsky.
Con gấu: "con gấu Nga", hình ảnh rất quen thuộc, nhưng hẳn Toltoi (cũng như Dostoievski) không bao giờ nghĩ đến việc dùng cái đó làm biểu tượng - đơn giản là họ không cần, vì một kỳ Olympic mới cần biểu tượng. Pierre Bê-du-khốp là một nhân vật thuộc dạng gấu không được (mẹ nó) liếm sạch; Cao Xuân Hạo từng rất thích dùng hình ảnh ấy những khi bàn về dịch thuật. Vả lại, ở trường đoạn điên rồ (cá cược uống rượu) có một con gấu thật. Con gấu đó sẽ đóng vai trò trong một câu chuyện đùa cợt quá đà của đám thanh niên, trường đoạn mà Tolstoi không kể theo lối trực tiếp, chỉ để cho nó được thuật lại như giai thoại: Anna Mikhailovna đi từ Petersburg đến Matxcơva để tiếp tục cốt truyện của cuốn tiểu thuyết, nhưng cùng lúc câu chuyện về con gấu cũng bay từ thủ đô này tới thủ đô kia: hai bên đã thực sự được nối với nhau. Chiến tranh và Hòa bình, nhưng cũng cả Saint-Petersburg và Matxcơva.
Tiếp sau hai thành phố lớn là một địa điểm mới: Lyssya Gory, tức là chuyển về vùng nông thôn (kết thúc trường đoạn Matxcơva, Pierre Bê-du-khốp đã trở thành thừa kế nhân giàu bậc nhất nước Nga, do ông bá tước Bê-du-khốp vừa chết để lại cho: trong đêm ông già chết - Pierre bị gọi giật về từ soirée tưng bừng ở nhà Rostov, tại đó Natasha chơi trò trẻ con liều lĩnh trước đông người nhưng không bị mắng, cũng là nơi "Berg giải thích với Vera rằng tình yêu không phải một thứ thuộc trần thế, mà thuộc về trời cao", có Anna Mikhailovna đi cùng, nhân vật phụ ở Petersburg đã trở thành người đóng vai trò quan trọng tại Matxcơva, ở đó cũng có cả Basile, nhân vật lớn ở Petersburg đã trở thành kẻ lố bịch - xảy ra vụ giành giật cái ví đựng bức thư then chốt mà nếu thiếu thì Pierre sẽ không được nhận tài sản vì cần có bức thư thỉnh cầu Sa hoàng hợp thức hóa Pierre, vốn dĩ là con ngoài giá thú, thì di chúc của bá tước mới có hiệu lực; cảnh giành giật này nếu vào tay Balzac thì sẽ thành cả một bi kịch, nhưng ở đây chỉ là vài sự giằng co không bạo lực lắm giữa hai phụ nữ: Tolstoi không phải là Balzac, vả lại thần tượng của Tolstoi là Dickens; "con gấu" Pierre thậm chí còn không hiểu tại sao bỗng nhiên mình giàu, vì tuyệt đối chẳng hiểu những gì diễn ra ngay trước mắt: moralité của câu chuyện là, cứ trong trắng đi thì sẽ được hết, nhưng tất nhiên cả Tolstoi lẫn Dostoievski chẳng bao giờ thèm chơi cái trò ấy, rút ra bài học luân lý etc.; đối với các bà già, Pierre vụng về như vậy là do ở nước ngoài quá lâu: mười tuổi, Pierre đã được bố gửi ra nước ngoài học, tận hai mươi tuổi mới về lại Nga, và hôm đến soirée Petersburg nhà Anna Pavlovna chính là lần đầu tiên Pierre "gia nhập xã hội") nơi ông già Bolkonsky sống - ông bị Paul Đệ nhất trục xuất không cho đến hai thủ đô, đến triều sau đó lệnh này đã hết hiệu lực nhưng ông vẫn ở đó, cùng con gái. Thêm một lần nữa, sự nối được Tolstoi xử lý rất kỹ: tin về cái chết của bá tước Bê-du-khốp đã bay đến, prince Bolkonsky bình luận, vậy là ông đã trở thành người cuối cùng còn sống của cả một thời đại, sau khi nhân vật kia (vốn dĩ là sủng thần của Catherine Đệ nhị) không còn. Đối với Bolkonsky, các reference là Su-vô-rốp và Potemkin, nhưng ông cũng viết một bức thư riêng gửi gắm Andrej cho Ku-tu-dốp.
Lyssya Gory, khu đất của Bolkonsky (trang viên, điền trang): Tolstoi đã không làm gì khác ngoài miêu tả chính đất nhà mình, Iasnaia Poliana, chỉ làm một việc đơn giản là dịch chuyển vị trí của nó, lệch đi một chút trong tương quan với Matxcơva. Iasnaia Poliana quả thật từng bị quân Pháp xâm chiếm vào năm 1812 và năm 1910 từ đây bá tước Tolstoi sẽ trốn đi, thực hiện chuyến đi cuối cùng vô cùng nổi tiếng của mình. Ông ngoại của Tolstoi là prince Nicolas Volkonsky. Nhân vật khác có nguyên mẫu (mà Tolstoi công nhận một cách hiển ngôn) là Maria Dimitrievna Akhrossimov, người phụ nữ dữ tướng, biệt danh bà chằn khủng khiếp, người khiêu vũ (tuy không biết nhảy) cùng bá tước Rostov tại soirée Matxcơva. Không những thế, sự nối còn được thực hiện thông qua bức thư mà Marie, con gái prince Bolkonsky, nhận được từ cô bạn thân (cũng xuất hiện tại bữa tiệc nhà Rostov và chính là người làm Sonia khóc nức nở vì ghen).
Andrej Bolkonsky đưa vợ (Lise, sắp đẻ) về Lyssya Gory ở cùng bố và em gái mình rồi lên đường ngay. Chiến tranh và Hòa bình nổi tiếng ở tư cách cuốn sách mà Tolstoi viết kém nhất.
(đúng, tôi đã đọc xong Phần I của Quyển 1: rất mau chóng, tôi không còn thực sự để ý xem mình còn nhớ những gì từ lần đọc trước, nhưng có vẻ như là tôi chẳng còn nhớ mấy; câu chuyện quá hấp dẫn, không còn để ý được gì khác mấy nữa
Tom Jones hồi năm ngoái tôi đã không đọc hết nổi: quá được hơn một nửa thì tôi quyết định dừng, có những lúc cũng phải công nhận, ba mươi năm về trước mình đã quá nhầm)
(vẫn chưa thấy quyển sách về Gogol của de Schloezer đâu: lại rơi vào tình cảnh khi không cần thì nhìn thấy suốt nhưng lúc cần thì mất hút không làm sao mà moi ra được)
[viết tiếp: 27/12/2025]
(trận Austerlitz
Trong bộ phim của mình, Ridley Scott để cho Napoléon nói - dưới dạng thư gửi Joséphine - là mình biết từ trước là sẽ thắng trận. Trong Chiến tranh và Hòa bình, Tolstoy có xen Andrej Bolkonsky ngồi trên cùng cỗ xe với Mikhail Ku-tu-dốp và Ku-tu-dốp nói với Andrej, là mình biết (từ trước) trận này sẽ thua.
Nếu dùng đúng cái nhìn của Tolstoy ở đầu Quyển 3, khi Tolstoy nói như một sử gia, trận Austerlitz ấy, Napoléon không thể không thắng. Nó diễn ra đúng vào ngày kỷ niệm một năm cuộc đăng quang hoàng đế. Quân Pháp đã nghi binh và bất thần tấn công đúng vào chỗ Sa hoàng (Alexander) và Ku-tu-dốp đang ở khiến quân Nga đồn nhau Sa hoàng đã chết, ít nhất thì cũng bị thương.
Bộ phim dễ làm người ta hiểu là cục diện trận chiến được quyết định nhờ việc quân của Napoléon lừa được đối thủ lên dòng sông băng rồi dùng pháo bắn làm chìm hết. Chắc hẳn chuyện bắn pháo vào băng có xảy ra thật, vì Tolstoy cũng miêu tả - nhưng đấy chỉ là một trường đoạn ngắn, khi quân Nga đã thua và rút chạy, một nhóm đi đến chỗ có cái đê và một cái ao có băng (khung cảnh chung không phải băng tuyết: thời điểm đó còn chưa phải hoàn toàn mùa đông) và bị pháo binh Pháp phát hiện nã đạn vào. Dolokhov (nhân vật ngồi trên gờ cửa sổ ở đoạn đầu; bị trật cấp xuống làm lính thường nhưng sau đó đã lập công và trở lại làm sĩ quan) nhảy trên các tảng băng nhỏ và thoát thân. Điều này sẽ gây nhiều hệ quả về sau cho câu chuyện - cuộc đấu súng giữa Pierre Bê-du-khốp và Dolokhov, Dolokhov làm Nicolas Rostov nợ 43 nghìn rúp đánh bạc, Dolokhov giúp Anatole trong vụ bắt cóc.
Lính uhlan và hussard, bộ binh và pháo binh, vai trò của Bagration.
Trận Ulm, trận trước Austerlitz, nằm dưới sự chỉ huy của Mack - điều này tạo điều kiện để Bilibin nhà ngoại giao nói được câu "Quân đội đã bị macké" - đấy là một bon mot.)
Vol I của W&P mở ra bằng việc chuẩn bị Austerlitz, còn vol II (theo cách chia tập - tomaison - hay thấy, chia bộ sách làm đôi, còn bản tiếng Việt hay thấy chia làm bốn, vậy thì theo đúng bốn "Quyển") bắt đầu khi Napoléon bắt đầu tiến đánh Nga, có thể lấy mốc khởi đầu là ngày 12 tháng Sáu năm 1812: vậy là từ 1805 đến 1812, một đoạn bảy năm.
Trong quãng thời gian đó nhiều chuyện đã xảy ra.
Austerlitz có biệt danh là "trận đánh ba hoàng đế", sau đó đã có lúc hai hoàng đế, Sa hoàng và Hoàng đế Pháp giao hảo với nhau, gặp nhau tại Tilsitt. Tolstoy dựng cảnh ấy trong Chiến tranh và Hòa bình, để cho người chứng kiến (và không thực sự hiểu chuyện gì đang xảy ra, ngay trước mắt mình) và thuật lại là Nicolai Rostov; cũng có mặt tại Tilsitt và đã tìm cách leo cao như một sĩ quan đầy triển vọng, là Boris trẻ tuổi.
Nhưng nhân vật mà Tolstoy để cho trở thành người quan sát sâu sắc, một dạng lý thuyết gia, là prince Andrej Bolkonsky. Thoát khỏi một quãng thời gian ngây độn sau vết thương ở Austerlitz, Andrej bắt đầu quay trở lại, trở thành người thuộc cercle vây quanh nhân vật quan trọng muốn cải cách nước Nga.
Trong một cuộc nói chuyện, Andrej nhắc đến một điều trọng yếu của Montesquieu (trong De l'esprit des lois): nguyên tắc của quân chủ, ấy là danh dự. Đấy là khi kế hoạch cải cách quân đội của Andrej bị bỏ.
Đến khi nước Nga nháo nhác vì quân Pháp tiến đánh, Bolkonsky đến tổng hành dinh, chỗ có cả Sa hoàng (việc Alexander có nên ở trong quân đội tuy không phải là tổng tư lệnh hay không trở thành vấn đề lớn: đối với nhiều người, Alexander nên rời khỏi quân đội - tuy quả thật đó là một Sa hoàng rất được lòng dân chúng). Ở đây, trước cảnh ý kiến chia năm xẻ bảy, ý nghĩ hiện lên trong óc Andrej là: thực sự thì có cái gọi là "nghệ thuật chiến tranh" hay không? (tức là chính điều đó) Ta có thể hiểu, chính Tolstoy tuyệt đối không tin vào những thứ như thế.
Đến cuối Quyển 2 (tức là cuối vol I) có một episode tại nhà hát opera: ta dễ tự đặt ra câu hỏi, trong khi đọc những đoạn trước đó: đâu mất rồi, cái đó sao chưa thấy? Cảm giác một cái gì đó bị thiếu hụt mất càng ngày càng rõ hơn: không thể tưởng tượng một cuốn tiểu thuyết thế kỷ 19 lấy bối cảnh xã hội cao cấp lại thiếu nhà hát được. Khiêu vũ thì đã có nhiều: nhất là lần có Andrej và Natasha.
Ở các tiểu thuyết của Balzac có nhiều episode-opera, nhưng ngay cả Madame Bovary - vốn dĩ không hẳn lấy bối cảnh là milieu cao cấp, thậm chí còn không phải là Paris - cũng có đoạn ở nhà hát, khi diễn vở Lammermoor; hoặc ở Giống như là chết, họa sĩ Olivier Bertin rơi vào một cơn extase khi xem Faust (vở kịch trong Chiến tranh và Hòa bình là vở nào? điều này Tolstoy không nói). Giống W&P, nhà hát opera trong Madame Bovary nằm chính giữa truyện. (còn khiêu vũ? đến cả ông quận trưởng César Birotteau cũng tổ chức khiêu vũ tại gia)
Episode tại nhà hát ấy là then chốt cho câu chuyện của Chiến tranh & Hòa bình, vì tại đó diễn ra một cuộc gặp (thuộc dạng mà người ta hay gọi là các "cuộc gặp định mệnh"), tiền đề cho toan tính bắt cóc diễn ra sau đó, với Anatole là vai chính, Dolokhov là đồng lõa, chu đáo tận đến mức đưa cho người bạn sắp lên đường một cái rotonde lông thú đắt tiền để chuẩn bị sẵn còn choàng lên người cô thiếu nữ sắp bị mang đi.
Chiến tranh & Hòa bình không thiếu bất kỳ cái gì của xã hội Nga ngày ấy: cuộc sống ở hai thủ đô, các cuộc khiêu vũ, các xa lông (nhất là xa lông của Anna Pavlovna Scherer, nhưng cũng cả xa lông của Hélène vợ của Pierre Bê-du-khốp), nhà hát opera như vừa nói, cuộc sống ở nông thôn, những người nô lệ, các tài sản đất đai kèm bao nhiêu linh hồn, các viên quản gia, cuộc sống lính tráng, các ông tướng, các nhà ngoại giao, các quý tộc nước ngoài lưu vong, triều đình, état-major, kể cả Tam điểm cùng "những người của Chúa". Sự tương phản thành phố-nông thôn, chính vì thế, không gây ấn tượng mạnh như trong Anna Karenina, đơn giản vì có quá nhiều tương phản khác. Và nhất định, Tolstoy không thể bỏ qua một thiết chế then chốt: hôn nhân.
Ở Quyển 2, prince Basile lên cơn say cuồng dựng vợ gả chồng cho con: thành công chói lọi ngay lập tức với việc làm được cho Pierre Bê-du-khốp lấy Hélène, nhưng ngược lại, toan tính khiến Anatole lấy princesse Marie thì thất bại, do cô hầu người Pháp Bourienne. Gia đình Bolkonsky và gia đình Rostov bỗng trở nên có nhiều dính dáng lạ thường, và không chỉ ở cặp Andrej-Natasha.
Những gì đã xuất hiện ở W&P có nhiều khả năng sẽ còn xuất hiện nữa: đến cả Madame de Genlis cũng không chỉ xuất hiện một lần. Andrej Bolkonsky khi đến gặp Ku-tu-dốp thấy tổng tư lệnh đang đọc (vừa đọc vừa rọc) Les Chevaliers du Cygne của Madame de Genlis.
(những ai nghĩ có thể gọi Andrej là "hoàng thân" hay một cái gì đó tương tự chỉ cần đọc đến đoạn Nicolai Rostov tình cờ gặp và cứu - giúp thì đúng hơn - Marie là có thể thấy rõ: Tolstoy nói, Nicolai đã cúi mình cung kính trước Marie như thế đấy là một "princesse du sang"; như vậy có nghĩa là Marie không thuộc vào số các "princesse du sang" và tước hiệu "prince" của nhà Bolkonsky chẳng hề có gì chung với gia đình Sa hoàng)
Những điều đã nói ở trên (những gì mà Tolstoy không bỏ qua) phần lớn thuộc vào phần có thể gọi là hòa bình - tuy nhiên có thể hiểu, hòa bình ở đây là "hòa bình nhiễm chiến tranh". Điều ngược lại khó hiểu hơn vô vàn, tuy cũng hết sức đương nhiên: ngược lại của "hòa bình nhiễm chiến tranh" là "chiến tranh nhiễm hòa bình": chuyện này sẽ được nói kỹ hơn ở dưới.
Từ Austerlitz đến Borodino: Andrej Bolkonsky hai lần rơi vào cùng hoàn cảnh ở hai trận - bị tưởng là đã chết. Nhân vật tận mắt chứng kiến trận Borodino lại là Pierre Bê-du-khốp (đương nhiên như vậy thì sẽ có nhiều điều vụng về và thậm chí là hài hước). Quay trở lại cuộc sống, Andrej mau chóng tiếp tục trở lại con đường binh nghiệp. Khi Ku-tu-dốp lại làm tổng tư lệnh, Andrej đã được gọi đến gặp (và thấy Ku-tu-dốp đọc Madame de Genlis) nhưng từ chối một chỗ ở état-major, thậm chí là aide de camp như xưa kia, cũng như trước đó từ chối một vị trí ở gần Sa hoàng: lúc này Andrej là tư lệnh một trung đoàn - trung đoàn ấy đã không hề tham chiến trong trận Borodino nhưng vẫn bị thiệt hại rất nặng, chính Andrej thì thêm một lần nữa bị nghĩ là đã chết.
Vì Napoléon bất thần tấn công thẳng vào Nga nên xảy ra chuyện quân đội Nga bị chia cắt làm đôi, hai bên cứ thế men theo đà tiến của quân Pháp (thật ra rất ít Pháp, nhiều nước khác). Bagration rất không muốn hội quân vì như vậy thì sẽ phải ở dưới quyền Barclay. Cho đến thất bại lớn Smolensk thì quân Nga mới tập hợp được với nhau. Và rất bất ngờ, Sa hoàng cử Ku-tu-dốp trở lại làm tổng tư lệnh. Hồi Austerlitz, Tolstoy miêu tả Ku-tu-dốp ngủ trong cuộc họp tướng lĩnh phe Đồng minh ngay trước trận.
Đọc cuốn tiểu thuyết của Tolstoy, luôn luôn có một ý thức: có chiến tranh và có hòa bình.
[viết tiếp: 3/1/2026]
Matxcơva cháy. Ta đã biết những câu chuyện về việc người dân Matxcơva, khi bỏ thành phố đi, đốt luôn nó. Điều này rất tương hợp với một hình dung nào đó. Nhưng nếu tin Tolstoy, đã chẳng hề có điều gì tương tự: Matxcơva cháy là vì nó cứ cháy: đó là một thành phố chủ yếu bằng gỗ, lúc nào nó cũng cháy, khi có đầy đủ dân cư nó đã cháy, lúc chẳng còn ai nữa nó lại càng cháy nhiều hơn, nó cháy như một thành phố nhiều gỗ phải cháy, chứ chẳng có người Matxcơva nào, thậm chí chẳng lính Pháp nào đốt nó, dẫu là một phần hay toàn bộ. Vậy thì cũng giống như cách Tolstoy nhìn nhiều điều khác: trận đánh xyz đã như vậy không phải vì Napoléon đã làm thế kia, vì Ku-tu-dốp đã làm thế nọ, thậm chí đã chẳng ai làm gì (trong trận Borodino, không một mệnh lệnh nào của Napoléon được thực hiện, vả lại Napoléon ở quá xa chiến địa và thật ra hoàn toàn không chứng kiến gì hết; có cả bệnh cúm, etc.). Andrej Bolkonsky đã muốn chỉ huy trung đoàn để đánh nhau do thấy état-major tuyệt đối chẳng có vai trò nào trong chiến tranh hết: không có "nghệ thuật chiến tranh", cho dù các sử gia có nói gì, nhất là có sắp xếp lại mọi sự như thế nào, chẳng hạn như Thiers bên phía Pháp và nhiều người khác bên phía Nga.
Pierre Bê-du-khốp ở lại Matxcơva, trong khi gia đình Rostov đi khỏi đó đúng vào giây phút cuối cùng (cuộc gặp tình cờ giữa Pierre và Natasha).
Rostoptchine, Feodor Vassiliévitch Rostoptchine, phủ doãn Matxcơva có phải là người châm lửa đốt thành phố như trong nhiều câu chuyện hay không (người cuối cùng rời khỏi Matxcơva và ngay trước khi đi thì châm lửa đốt, etc.)? theo câu chuyện của Tolstoy thì không thể có điều đó: thậm chí đấy còn là một dạng nhân vật hâm dở, viết các loại bố cáo cho dân chúng toàn nói mình sắp đi ăn tối hay đang bị đau mắt.
Tolstoy: "Một nửa nước Nga bị chinh phục, dân chúng Matxcơva bỏ chạy về nhiều tỉnh xa xôi, người ta gọi lính lập ra các đội quân để bảo vệ tổ quốc, và hết sức tự nhiên chúng ta, những người đã không sống vào thời ấy, hình dung rằng tất tật người Nga, từ kẻ đức cao vọng trọng nhất tới người hèn mọn nhất, chỉ nghĩ đến việc tự hy sinh, cứu tổ quốc hoặc giả than vãn cho những bất hạnh của nó. Ở tất tật các câu chuyện cùng các miêu tả về thời đó, chỉ có toàn những hy sinh, tình yêu tổ quốc, niềm tuyệt vọng, nỗi đau và sự anh hùng của người Nga. Trên thực tế, đã không hề như vậy. Chúng ta có cảm giác ấy vì từ quá khứ chúng ta chỉ nắm bắt các lợi ích chung của thời kỳ và để mất dấu rất nhiều các lợi ích riêng của những cá nhân. Thế nhưng những lợi ích cá nhân này vào lúc đó có một tầm quan trọng lớn hơn lợi ích chung tới nỗi chúng ngăn cản không cho nhận ra lợi ích ấy (thậm chí người ta còn không để ý đến nó). Phần lớn con người hồi đó đã chẳng hề quan tâm đến bước tiến chung của các sự kiện, vì chỉ bận tâm tới những lợi ích riêng của họ. Và chính hoạt động của những người ấy là thứ hiệu quả hơn cả."
Pierre Bê-du-khốp trải qua nhiều cuộc phiêu lưu phi thường tại Matxcơva sống dở chết dở (cháy dở thì đúng hơn): dự định cải trang để hành thích Napoléon như vị cứu tinh của nước Nga anh hùng, cuộc gặp và sự cứu mạng viên sĩ quan Pháp, đại úy Ramballe, vốn dĩ có ông bố là quý tộc lưu vong, một émigré, cứu đứa bé con trong vụ hỏa hoạn, bị quân Pháp bắt, bị đưa ra pháp trường, trước đó thì gặp Davout và có màn nhìn thẳng vào mắt viên thống chế (Tolstoy đặc biệt châm biếm các thống chế, tức là les maréchaux de Napoléon, với tên vẫn nằm trên nhiều bảng tên boulevard ngày nay, nhất là Murat, roi de Naples, cho dù ở Quyển 1 miêu tả chiến công chẳng thể nói là không anh hùng của Murat, không cần có quân lính mà vẫn chiếm được một cây cầu nằm dưới sự kiểm soát của Đồng minh). Đấy là sau khi bức thư của Hélène đến tay Pierre.
Sự anh hùng của giới quý tộc Nga chủ yếu được Tolstoi miêu tả - trong hoàn cảnh hòa bình đã nhiễm nặng chiến tranh - nằm ở chỗ từ chối nói tiếng Pháp, thậm chí ai lỡ miệng nói một câu hay một từ bằng tiếng Pháp thì sẽ phải nộp tiền (điều này là rất khó, vì họ toàn nói tiếng Pháp): đấy là quang cảnh ở Saint-Petersburg.
Sang đến nửa sau của Chiến tranh & Hòa bình, xảy ra đặc biệt nhiều sự tình cờ (vì chiến tranh: hoàn cảnh đặc biệt thích hợp cho cái đó).
No comments:
Post a Comment