Ba nữ thần số mệnh

Không lâu sau khi anh Nguyễn Khánh Long qua đời, gia đình anh liên hệ với tôi và cho biết anh Nguyễn Khánh Long để lại trong máy tính bản dịch phần đầu Ba nữ thần số mệnh (Les Trois Parques) của Linda Lê. Đây là dự định dịch thuật của anh Nguyễn Khánh Long và tôi, chúng tôi có kế hoạch in Ba nữ thần số mệnh sau khi đã in Vu khống và Lại chơi với lửa. Anh Nguyễn Khánh Long nghĩ nhất định phải dịch Ba nữ thần số mệnh, tôi cũng nghĩ thế; anh Nguyễn Khánh Long từng gặp Linda Lê một lần, tại Canada. Les Trois Parques in năm 1997 là cuốn tiểu thuyết đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp văn chương của Linda Lê. Năm nay, 2017, ở Việt Nam sẽ in bản dịch hai tiểu thuyết của Linda Lê, Sóng ngầm (Lame de fond) và Chìm xuống (Oeuvres vives) như đã nói. Có lẽ đây là thời điểm thuận lợi hơn cả để làm luôn Ba nữ thần số mệnh. Nghĩ đi nghĩ lại, không ai khác ngoài tôi ở vị trí thuận lợi hơn, trong mọi thứ, nhất là ở khía cạnh nghĩa vụ, để hoàn thành bản dịch này, từ những gì anh Nguyễn Khánh Long để lại. Dưới đây là phần dịch của Nguyễn Khánh Long (tôi không sửa một chữ nào, đúng như nó dừng lại, kể cả ở cuối cùng, một câu chưa có dấu chấm).

Sức mạnh của sự vắng

Cách đây chừng năm, sáu năm, Linda Lê đọc tại vài thành phố Việt Nam một bài tiểu luận, "Étranges Étrangers". Khi ấy, bản dịch Lại chơi với lửa của anh Nguyễn Khánh Long (nay đã qua đời) mới xuất bản, một thời gian sau bản dịch Vu khống cũng của Nguyễn Khánh Long. Trong sự viết của Linda Lê, các tiểu luận không kém quan trọng so với tiểu thuyết và truyện ngắn; ngày ấy, tôi ngồi trong số thính giả của buổi nói chuyện tại Hà Nội, phải có mặt ở đó mới thực sự cảm nhận được sức mạnh của ngôn từ do Linda Lê tạo ra. Lần đó, chỉ nghe bài tiểu luận đối với tôi đã là đủ rồi, nên suốt đợt Linda Lê ở Việt Nam, tôi không hề gặp.

Dưới đây là một tiểu luận khác của Linda Lê, sẽ in trong một tập sách tương lai.

Sức mạnh của sự vắng

(“Tôi viết cho bạn từ một đất nước xa xôi”)

Linda Lê

Sách mới (5)

Tôi chần chừ mãi, mấy tháng trời không có "sách mới" nào, là bởi tôi đợi quyển dưới đây, mà tôi muốn lấy làm tiêu điểm. Một cuốn sách siêu hạng, thuộc loại cực kỳ hiếm khi có thể xuất hiện ở Việt Nam:

Phạm Công Thiện và Rilke

Trông tôi thế này thôi (;p) nhưng có nhiều thủ bút, chữ ký Phạm Công Thiện phết đấy:

Sách tháng Chạp 2013

Chậc, thế là ngoảnh đầu đi quay đít lại đã hết năm rồi nhỉ :p

Một thế giới đực

Cũng như trong thế giới Anh-Mỹ, thêm một bản dịch văn học Mỹ Latinh sang tiếng Việt là một chiến công. Bên đó, New Directions và New Letters đã đóng vai trò rất quan trọng trong việc đưa các nhà văn như Cesar Aira, Roberto Bolaño đến tay độc giả. Ở Việt Nam, không có nhiều tác phẩm văn chương Mỹ Latinh được dịch từ nguyên ngữ.

Thành phố và lũ chó (Mario Vargas Llosa) được dịch từ tiếng Tây Ban Nha và là một cuốn tiểu thuyết đậm đặc "đực tính". Thế giới Latinh, kể cả Mỹ Latinh, luôn luôn nặng tính đực, nhưng hiếm khi nào cái đực tính ấy rõ ràng, đặc quánh, tràn trề như ở một số tiểu thuyết, trong đó có Thành phố và lũ chó. Tác phẩm đầu tay của Vargas Llosa là nơi ông phô bày đặc tính này một cách hào phóng hơn hết, nhưng lại đậm màu khắc kỷ của một môi trường kỷ luật nghiêm ngặt (một trường thiếu sinh quân toàn nam sinh, nghiệt ngã đến từng chi tiết ngủ dậy đánh răng xếp hàng).

Trong Thành phố và lũ chó đã có đầy đủ các yếu tố kỹ thuật viết văn sau này sẽ đưa Vargas Llosa lên hàng bậc thầy văn chương thế giới. Cho đến gần cuối cùng, tôi vẫn bị tác giả đánh lừa ở một vài chi tiết, mặc dù đã hết sức cẩn thận và ý thức rất rõ về cách bài binh bố trận chữ nghĩa và phương thức trần thuật ở văn chương Vargas Llosa.

Và nhất là đực tính trong cuốn tiểu thuyết, nhiều lúc đến mức gây khó thở, hơn nhiều so với Dì Hulia và nhà văn quèn, hơn nhiều cả so với Trò chuyện trong quán Catedral.

Và cũng đặc biệt gần với Jean-Paul Sartre. Nhờ đọc Thành phố và lũ chó tôi mới biết câu "Tôi sẽ đập vỡ mặt kẻ nào bảo tuổi hai mươi là cái tuổi đẹp nhất" là của Paul Nizan chứ không phải của Robert Brasillach như xưa nay vẫn nghĩ. Nizan là bạn thân của Sartre từ bé, trông rất giống nhau, cũng bé nhỏ gầy gò, nhưng chết sớm, đặc biệt giống Sartre ở khuôn mặt, và giống hơn nữa là cũng lác (có điều Sartre và Nizan lác ngược bên nhau).

Cũng như dịch giả Nguyễn Khánh Long, dịch giả Lê Xuân Quỳnh cũng mới qua đời. Bản dịch Thành phố và lũ chó này tuy đã xong xuôi nhưng chưa hẳn là đã hoàn chỉnh. Anh Cao Đăng và tôi đã cố gắng chu toàn việc sửa chữa cho bản dịch.

Đây là bài viết về một bản dịch khác của Lê Xuân Quỳnh.

Từ tổ tiên đến chúng ta

Sáu, bảy năm trời cho một bộ sách, giờ nhìn thấy nó được tạo hình hoàn chỉnh, thấy vui thì ít hơn là thấy oải. I nostri antenati (Tổ tiên của chúng ta) gồm Nam tước trên cây, Tử tước chẻ đôi và Hiệp sĩ không hiện hữu (thứ tự hơi lệch so với nguyên tác, ở đó Tử tước là tập trước của Nam tước). Quá trình hoàn thành bộ sách này trong tiếng Việt cũng đi cùng với một giai đoạn cực kỳ phức tạp của xuất bản và dịch thuật Việt Nam.

Tôi gặp anh Vũ Ngọc Thăng lần đầu vào năm 2006, tầm tháng Chín tháng Mười gì đó, tại Hà Nội. Trước đó đã có viết email trao đổi, hình như qua giới thiệu của Phạm Thị Hoài, nhưng gặp nhau cũng chẳng nói mấy chuyện; đi theo Italo Calvino hình như toàn những người không nói lắm. Anh Vũ Ngọc Thăng là một trong vài người đang sống ở Canada đóng góp cho dịch thuật tiếng Việt, thuần túy vì văn chương. Hai người nữa là Nguyễn Khánh Long (Vu khống và Lại chơi với lửa) và Nguyễn Quốc Trụ (Istanbul); hình như ba người không ai quen biết ai, và cả ba đều có những trang dịch thần sầu từ mấy tác giả cũng thần sầu, và cũng thuần túy văn chương.

Giữa chừng cuộc thực hiện I nostri antenati xảy ra rõ lắm chuyện, nhất là chuyện thường gặp nhất trong dịch thuật: chậm trễ. Chậm trễ trong thời đại này phải trả giá bằng không biết bao nhiêu lần xin gia hạn bản quyền, muối mặt với người đại diện tác quyền của Italo Calvino. Nhiều khi tưởng chừng như không sao mà hoàn thành cho nổi. Nhưng đã có Nam tước rồi thì nhất định phải có Tử tước, và nếu không có Hiệp sĩ thì cầm chắc những ý đồ to lớn của Calvino sẽ bị thất thoát đi phần nhiều. Hiệp sĩ giống như một ý niệm siêu hình mà nếu không có thì đừng hòng nắm bắt được các tập trước; những tập trước vẫn có thể tồn tại độc lập, nhưng khi ấy chúng sẽ chỉ giống như vài bài tập vui vẻ thông thường, vài ý tưởng lóe sáng thiên tài nhưng chẳng đi đến đâu. Mấy đoạn đầu chương của Hiệp sĩ đã giải thích tất cả: Calvino đã đặt ở đó nhiều hơn cả quan niệm của ông về tiểu thuyết.

Vì Italo Calvino đích thực là một nhà siêu hình học cô độc, cực kỳ hiếm hoi vào thời hiện đại. Người ta hay kể tên các nhà văn Ý danh tiếng gộp Calvino bên cạnh Umberto Eco, nhưng hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Umberto Eco là pop, tuy rằng trong pop cũng lắm thứ đáng ngưỡng mộ, nhưng Eco không có gì chung với một truyền thống Ý siêu hình trầm trọng trong văn chương, kể từ Dante, Boccaccio cho tới Leopardi rồi Sciascia, cộng thêm một Malaparte quái đản.

Lẽ ra nếu mọi chuyện thuận lợi, cách đây hai năm đã có một kỳ hội thảo dài chuyên vào Italo Calvino tại Hà Nội, trong đó có cả kế hoạch mời Pietro Citaci sang nói về Calvino. Nhưng cũng như mọi thứ thuần túy văn chương, ý tưởng thì nhiều, thực hiện được thì ít.

Italo Calvino kế tiếp sẽ là Le città invisibili. Nhưng phải nói rằng các tiểu luận phê bình của Calvino cũng là cả một dòng sông siêu hình thâm trầm kỳ lạ.

Linda Lê, năm nay

Tiểu thuyết mới nhất của Linda Lê hứa hẹn sẽ có số phận đặc biệt vào mùa sách Pháp năm nay. Cuốn sách tên là Lame de fond (Sóng ngầm ở đáy biển), mà theo Linda Lê tự miêu tả là "có bốn giọng, viết về sự lưu đày, về một mối tình loạn luân" như trong bài trò chuyện với tôi hồi tháng Tư vừa rồi.

Trong khi chờ quyển sách thì có thể đọc bài của PA25 nhấn mạnh vào một giọng văn ám ảnh và khẳng định Lame du fond là tác phẩm thành tựu nhất từ xưa đến nay của Linda Lê. Trong mắt Pierre Assouline (cũng như trong mắt nhiều người), Linda Lê đích thực là một người tử đạo vì văn chương (PA dùng cụm từ "écorchée vive").

Cũng sắp có một cuốn sách của Nguyễn Khánh Long, người chính yếu đưa Linda Lê về (à quên, đến) Việt Nam. Chỉ riêng đây thôi cũng đã là một câu chuyện dài của lịch sử văn chương Việt Nam (lịch sử lớn chứ không phải lịch sử nhỏ).

(ghi chép biên tập) Dịch giả Nguyễn Khánh Long

Tôi giở lại các email cũ với anh Nguyễn Khánh Long. Tôi chưa bao giờ gặp (thật ra không phải gặp, vì tôi chưa gặp Nguyễn Khánh Long bao giờ, mọi việc đều qua email, tổng cộng chưa đến 50 cái, gần như thuần các chi tiết kỹ thuật) một ai khó tính và tỉ mỉ như anh Nguyễn Khánh Long nhưng cùng lúc lại rất dễ chịu trong trao đổi, bàn luận như vậy.

Có lẽ điều duy nhất ngoài phạm vi công việc cụ thể (việc biên tập bản dịch tiểu thuyết Vu khống và tập truyện ngắn Lại chơi với lửa) là lần tôi hỏi trước đây anh Nguyễn Khánh Long đã bao giờ in gì trong nước chưa. Câu trả lời là chưa bao giờ.

Đọc lại email cũ mới nhớ ra, hồi in Vu khống đã xảy ra vấn đề, kết quả là phải chuyển từ nhà xuất bản này sang nhà xuất bản khác để xin giấy phép. Những việc như thế không phải ngày nào cũng gặp, nhưng cũng không phải quá hiếm ở đây. Trong suốt khoảng thời gian kéo dài ấy anh Nguyễn Khánh Long cũng cực kỳ kiên nhẫn, sự kiên nhẫn giống hệt khi anh tỉ mẩn xem từng chỗ tôi đề nghị sửa chữa trong mấy bản dịch.

Sự cẩn thận của anh Nguyễn Khánh Long lớn đến mức nó tạo ra một áp lực mơ hồ, đến mức tôi đã thở phào khi đọc thấy câu cuối cùng trong email anh gửi cho tôi để trao đổi về công việc biên tập Vu khống: "Các trường hợp khác thì tôi thuận theo ý anh".

Viết văn và mặc cảm Caliban

lại một bài lục lại ;p

Một trong những giới thuyết lạ lùng nhất về viết văn, tiểu luận “Mặc cảm Caliban” của Linda Lê thực hiện một khám phá đi sâu dần vào khoảng bóng tối chứa chấp đầy hiểm nguy ngự trị ở người sáng tạo. Vở kịch The Tempest (ở Việt Nam thường được biết đến dưới cái tên Bão táp) của Shakespeare đặt vào trung tâm nhân vật Prospero ông chủ của hòn đảo hoang, con người thông thái, chúa tể của ngôn từ, cùng tả hữu phụng sự Ariel, phần ánh sáng và Caliban, kẻ hoang dã. Luận đề xuất phát của Linda Lê là: cũng giống như Theseus không thể tìm ra được bí mật mê cung nếu không chạm trán quái vật Minotaur, Prospero không thể vượt trội hơn được nữ phù thủy Sycorax chủ cũ của hòn đảo nếu không nhìn thấy được ở sự tối tăm của Caliban một phần của chính mình.

Nhà văn viết bằng thứ tiếng không phải ngôn ngữ mẹ đẻ sẽ rất giống Caliban: Caliban được Prospero dạy để nói được bằng một thứ tiếng không phải của mình. Một mặt thuần phục (một cách tạm bợ) ông chủ, một mặt nuôi trong mình tham vọng lật đổ, nhà văn ở tình huống này muốn trở thành như Caliban đạt tới được đỉnh cao nghệ thuật của Prospero. “Nhà văn lưu vong chọn viết bằng tiếng Pháp phải chịu mặc cảm Caliban”, Linda Lê viết; trong sự tận tụy với ngôn ngữ của nhà văn ấy pha trộn không ít thì nhiều “tà giáo”. Một trong những hậu quả của điều này là nhà văn lưu vong “không có chỗ ở bất kỳ đâu”, cả ở đất nước trước đây của mình (bởi anh ta đã mất đi cái mà Kafka gọi là “hơi thở âm vang của tổ quốc”) cũng như tại mảnh đất đã đón nhận anh ta. Nhà văn lưu vong là một vị khách đáng ngờ, một kẻ xâm nhập, vĩnh viễn ở trong mối mâu thuẫn nội tại.