Vòng lại

Chính trong lúc Roth (thậm chí rất Roth), nhưng là những Roth khác, thì việc quay lại - vòng lại - Philip Roth trở nên rất cám dỗ.

Đó là - nhìn chung - thời điểm Philip Roth cuối cùng của tôi. Giờ đây tôi mới nhận ra (ít nhất là) hai điều; thứ nhất, chính đấy là lúc Philip Roth ngừng viết (lúc đó, tôi không hoàn toàn ý thức được điều này): Philip Roth đã quyết định thôi không viết nữa, tổng cộng quãng thời gian ngừng, thôi, bỏ ấy kéo dài sáu, bảy năm. Philip Roth không phải là một trong những nhà văn chết mà vẫn đang viết (với cây bút ở trên tay, etc.: một hình ảnh tất nhiên hết sức tầm thường).

Bỏ đi khỏi: biểu tượng của cái đó là Rimbaud; dĩ nhiên không thể so sánh Roth đã rất già với một Rimbaud trẻ măng được, nhưng dẫu thế nào thì làm vậy cũng là một việc rất khó. Nhìn chung, viết là một việc khó nhưng thôi viết có lẽ còn khó hơn nhiều. Một khi mà đã bắt đầu, và kể cả khi việc đó chẳng mang lại sung sướng nào: thậm chí, chính vì vậy. Vô cùng hiếm người làm như thế.

Và thứ hai,

Punition

(tiếp tục "Kannitverstan")

bất giác, tôi nghĩ đến:

Céline & Dostoievski

Bỗng tôi nhận ra, cần phải nhìn thấy điều khó nhìn thấy hơn cả: đã có Dostoievski và X, rồi Dostoievski và Y, nhưng còn có Dostoievski và Z, tức là "Céline & Dostoievski". Vả lại, chính đây lại là điều (kết hợp) hiển nhiên nhất - hiển nhiên cho nên rất khó thấy.

Chắc cũng chính vì vậy cho nên cho đến giờ tôi vẫn thấy hơi thiếu.

Thêm nữa, "& X" và "& Y" chính là để dẫn tới "& Z".

trước

trước, ở đây tức là trước Dostoievski, nói đúng hơn: ngay trước

một Pushkin insolite:

(tiếp tục "(một người) Doderer")

Dostoievski: miêu tả

vậy là đã đến giới thiệu lần thứ 5

(giới thiệu I     giới thiệu II     giới thiệu III     giới thiệu IV)

Toàn bộ câu chuyện của con người

Những người đặc biệt quan tâm đến Dostoievski (đến mức bỏ cả đời để tìm hiểu về Dostoievski và văn chương Dostoievski), nhất là Jacques Catteau và Joseph Frank, biết rằng cần phải nhấn mạnh vào một điểm: Dostoievski là một người đặc biệt hiểu biết.

Dostoievski và Baudelaire

Đặt Dostoievski cạnh Balzac, dẫu kỳ lạ đến đâu, thì ai cũng có thể dễ dàng thấy là vẫn được; thậm chí, đặt Dostoievski cạnh Melville, nhân vật mà chắc hẳn Dostoievski chưa bao giờ đọc, vẫn cứ make sense; nhưng Dostoievski và Baudelaire? một nhân vật nữa mà chắc hẳn Dostoievski cũng chưa bao giờ đọc? rất khó tin, thế nhưng mà, thế nhưng mà

Vả lại, ngay từ đầu, cần phải thấy rằng cả ba nhân vật sinh năm 1821, Dostoievski, Flaubert và Baudelaire, đều có tương quan (và quy chiếu) với Balzac: nhưng mọi nhà văn đáng kể của thế kỷ 19 đều như vậy, chỉ cần mở rộng cái nhìn sang Jules Barbey d'Aurevilly là thấy, chẳng hạn. Thuộc thế hệ có thể coi là ngay sau Balzac, Flaubert thì có thể coi là quay lưng hẳn lại, phản ứng mạnh mẽ, trong khi Baudelaire và Dostoievski có cái nhìn rất khác; Dostoievski thì ta đã biết, mở đầu mọi sự bằng cách dịch Balzac.

Dostoievski rất ngắn

Vì Dostoievski thì rất dài, cho nên ta sẽ xem Dostoievski rất ngắn.

Chúng ta đã xem một số pha hypergraphia của châu Âu, chúng bùng nổ vào đầu thế kỷ 19: Chateaubriand, Leopardi, Kierkegaard, và tất nhiên Balzac hay kể cả Michelet. Chúng bùng nổ vì chúng cần phải bùng nổ, nếu không thì - nhưng thế hệ ngay tiếp theo thì ngược lại: toàn tập Flaubert và Baudelaire đặc biệt mỏng.

Như vậy là, ngay cả hypergraphia cũng dịch chuyển: như sóng, khởi đầu là Tây (và Bắc), nó đi sang Đông (tức là Dostoievski-Tolstoy).

Thomas What

(các Thomas: rất nhiều Thomas - cũng có thời, phụ nữ toàn tên là Catherine; người vợ của William Blake tên là Catherine Butcher)

miscellaneous (& evergreen)

(miscellaneous, evergreen - và cả easy listening -: những từ và cụm từ xuất hiện trong bình luận của Adorno, như chúng ta đã biết)

Hồi nhỏ (và không chỉ hồi nhỏ) chúng ta đọc những gì? Hồi nhỏ là cơ hội rất lớn để ta không bị dính vào các kiệt tác văn chương; những ai cả đời chỉ đọc kiệt tác, họ rất bất hạnh (và có thể hoàn toàn chắc chắn, họ có phụ huynh quá xuất chúng). Kiệt tác văn chương giống như sét: cứ bị sét đánh trúng mãi vào người thì

mùa đông-mùa hè

(mùa đông

mùa hè)

tiếp tục câu chuyện Dostoievski

trong bài (dài) về Dostoievski đã nhắc đến Ghi chép mùa đông về các ấn tượng mùa hè, kết quả của chuyến đi ra nước ngoài trong đầu thập niên 60 của thế kỷ 19 (do là cựu tù khổ sai nên Dostoievski không dễ xin passport), giờ thì

Balzac và Dostoievski

(một nối nữa: nối giữa thế giới văn chương Dostoievski và thế giới văn chương Balzac; đường nối này thuộc vào số những gì không lộ ra một cách hiển nhiên, nhưng nếu làm được cho nó đi được vào thức trình hiện của phù điêu, thì sẽ)

Dostoievski viết thư

(một viết thư; và lại một viết thư nữa: tất nhiên vẫn còn nhiều viết thư khác)

Năm 1871 (Dostoievski tròn năm mươi tuổi) là thời điểm thực sự kết thúc quãng vắng mặt khỏi Saint-Petersbourg của Dostoievski: thập niên 50 là vụ xử bắn khủng khiếp, Siberia và đi lính; sang đến thập niên 60, sau vài năm, Dostoievski lại phải rời nước Nga vì các vấn đề nợ nần (không phải những món nợ của Dostoievski). Dostoievski ở nước ngoài thì tất nhiên không thể sung sướng như Tourgeniev (còn ở Nga thì tất nhiên không thể sung sướng như Tolstoi); từ quãng thời gian ấy sinh ra câu chuyện không thể quên về một kẻ đánh bạc. Khi Dostoievski về lại Saint-Petersbourg, Quỷ vừa in, với tất tật những gì mà điều này có thể bao hàm (chúng không hề nhỏ). Dostoievski mau chóng làm mẫu cho Perov vẽ bức tranh danh tiếng, trở thành nhà báo trong sự cộng tác với một prince, Meshchersky, trở thành nhà xuất bản nhờ người vợ Anna Grigoryevna (tôi nhớ từng nhìn thấy hồi ký của người vợ dịch ra tiếng Việt nhưng không chắc lắm: có ai biết rõ hơn không?). Vài nhân vật thuộc thế hệ trẻ hơn hẳn trở thành bạn của Dostoievski, nhất là hai anh em Soloviev - một cái họ quá quen - (Vladimir là người em).

quỷ, tội, phạt, vĩnh cửu

(tiếp tục: "Chroniques một phố: HN"

"Nhượng Tống: thêm một"

"cắt thực tại"

"một Madame"

"kịch (1)"

"prix1"

"hết"

"bẫy")

George Steiner: Books, Tolstoy, Dostoevsky & Martin H.

(tiếp tục:

+ "tiếng Việt abc";

+ "Chroniques HN: một phố";

+ tiếp theo và kết thúc "opus 1")

(một người) Adolf Rudnicki

trở lại chuyện hai chúng mình; à nhầm, trở lại Ba Lan (không phải 2 mà 3) - những ngày mùa đông khốn đốn nhất trong đời của tôi không phải là ở Hà Nội, cũng không phải Bắc Âu, mà lại là ở Ba Lan

cũng xem ởkia

Văn Cao

Văn Cao hồi đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, tại Hà Nội (chú ý cái tủ lạnh ở hậu cảnh):

Núp

Trong văn chương Pháp (điều này do Philippe Muray chỉ ra) chỉ có độc hai nhà văn luôn luôn được gọi bằng tên riêng (chứ không phải bằng họ tên đầy đủ, hoặc bằng họ): Rousseau và Nerval. Tức là khi nhắc đến Rousseau người ta sẽ hay nói "Jean-Jacques" (và ai cũng hiểu đó là Rousseau), khi nói đến Nerval người ta sẽ hay nói "Gérard" (và ai cũng hiểu đó là Nerval). Tại sao lại như thế? Điều này bắt nguồn từ sự cảm thương; ở Rousseau thì không rõ lắm, giải thích kỹ sẽ rất lằng nhằng, nhưng Nerval thì ta sẽ thấy ngay: đó là một con người viết ra một thơ ca đặc biệt mơ mộng (vì chúng ta đã bắt đầu đi sâu được vào Gaston Bachelard nên có thể nói rõ hơn: mơ mộng nervalien là mơ mộng mềm) và có một cái chết rất bí ẩn; người ta tìm thấy Nerval treo cổ trong một ngôi nhà rất hẻo lánh, cho đến nay đây vẫn chủ yếu được coi là một vụ tự sát, nhưng một số người bạn của Nerval (nhất là Baudelaire) nghĩ Nerval bị sát hại.

Dăm sách mới

Dưới đây là một số trong những quyển sách mà tôi nhận được trong thời gian vừa qua, từ tác giả, dịch giả, cơ sở xuất bản, qua "trung gian" etc., rất cảm ơn.

Dostoievski: tiếp tục

Ngập ngừng, tôi định viết tiếp bài ở kia, rồi tôi lại thôi, chờ đợi tiếp. Chờ đợi cái gì thì tôi không rõ. Cuốn tiểu thuyết Thằng ngốc là một trong những gì gây choáng ngợp nhất mà Dostoievski từng viết, sự choáng ngợp bắt đầu từ dòng đầu tiên, khi đoàn tàu hỏa từ hướng Vacsava bắt đầu chạy vào địa phận Saint-Petersburg. Một cuốn tiểu thuyết Nga khác cũng mở đầu bằng đoàn tàu: Anna Karenina, nhưng tất nhiên cuốn sách ấy rất khác so với Thằng ngốc. Dostoievski đã đọc, dường như rất kỹ, Anna Karenina, và có ghi lại vài điều; chưa bao giờ Dostoievski và Tolstoy gặp nhau: họ từ chối gặp nhau.

Tôi cũng ngập ngừng, sau ba tập sách dày (xem ở kia), tức là đến 1864, mãi không quyết định được là có tiếp tục không.