Czarniecki

tiếp tục Gom - khi rẽ sang một ngả khác, thì kết thúc cái đó

(cũng xong cái đó, và sẽ còn tiếp tục cái đó; cũng tiếp tục Faulkner)

dưới đây là một truyện lấy từ Baka

Hồi ký của Stefan Czarniecki

- Witold Gombrowicz

I

Tôi sinh ra và lớn lên

trong một ngôi nhà rất khả kính. Trong suy nghĩ, ta hướng về mi với biết bao xúc động, ôi tuổi thơ của ta! Tôi đang nhìn thấy lại bố tôi, một người đàn ông vóc dáng cao lớn có tất tật các chi tiết trên khuôn mặt, ánh mắt, các đường nét, mái tóc điểm bạc đều cho thấy một dòng giống tốt đẹp và cao quý. Con cũng đang nhìn thấy lại mẹ, mẹ ơi, vận đồ đen đầy khổ hạnh, với món trang sức duy nhất là cặp khuyên tai cũ lớn. Rốt cuộc tôi đang tự nhìn thấy chính tôi, thằng bé con nghiêm trang và tư lự, và tôi muốn khóc cho những hy vọng đã bị phá hủy mất của mình.

Có lẽ, điểm đen tối duy nhất nơi cuộc sống gia đình của chúng tôi là việc bố tôi ghét mẹ tôi. Tôi đang diễn đạt rất dở khi nói rằng ông ghét bà: nói đúng hơn, ông không thể chịu nổi bà. Tại sao? Tôi chưa từng bao giờ hiểu được điều này và ở đó bắt đầu điều bí ẩn mà bóng tối đã dẫn tôi, lúc đã trưởng thành, đến một thảm họa bên trong. Quả thật tôi đã trở thành cái gì? Một kẻ lấc cấc, hay nói đúng hơn, một suy sụp luân lý. Chẳng hạn, lúc hôn tay một quý bà, tôi dùng nước bọt dây ướt ra nó, để rồi sau đó tôi rút vội khăn mùi soa từ trong túi ra, nói: "Ôi, thứ lỗi cho tôi" và lau bàn tay kia.

Từ sớm tôi đã để ý thấy rằng bố tôi tránh tiếp xúc với mẹ tôi như tránh tà. Còn tệ hơn, ông tránh nhìn bà và, những khi nói chuyện với bà, thường thì ông nhìn sang bên cạnh hoặc săm soi móng tay. Chẳng gì đáng buồn hơn ánh mắt cứ bướng bỉnh cụp xuống ấy. Tuy nhiên, đôi khi, ông liếc xéo bà, với những dấu hiệu của một nỗi chán ngán vô bờ bến. Đối với tôi đấy là điều không sao hiểu nổi, bởi tôi không có chút ác cảm nào đối với bà; ngược hẳn lại, cho dù bà đã phình lên cực đại và thân hình trào hết cả ra ở mọi phía, tôi rất thích nép mình vào bà, cái đầu nhỏ xíu của tôi đặt lên lòng bà. Và làm thế nào mà, trong những điều kiện đó, giải thích được tồn tại của tôi? Tôi đã chào đời như thế nào? Tôi nghĩ mình đã được hoài thai trong một dạng bó buộc, người ta phải nghiến chặt răng lại mà cưỡng đoạt bản năng - nói cách khác, tôi đặt giả định rằng bố tôi đã mất một thời gian vật lộn chống lại nỗi chán ngán của ông nhân danh nghĩa vụ vợ chồng (ông đặt danh dự đàn ông của mình cao hơn mọi thứ) và một đứa trẻ sơ sinh, tôi đây, là thành quả của hành động anh hùng ấy.

Sau nỗ lực siêu nhân đó, và rất có khả năng nó là duy nhất, nỗi kinh tởm của ông được biểu lộ bằng một lực nhiều sức bùng nổ. Một hôm tôi bắt chợt được những lời lẽ của ông vào lúc ông vừa bẻ các khớp ngón tay vừa hét lên với mẹ tôi: "Bà đang bị rụng tóc! Đầu bà sắp trọc hếu đến nơi rồi! Một phụ nữ trọc đầu, bà có hiểu đối với tôi như thế thì có nghĩa là gì không, một phụ nữ trọc đầu? Đàn bà mà lại hói trốc cả ra, rồi thì phải đội tóc giả... không, tôi không chịu được điều đó đâu!"

Và ông nói thêm, đã bình tĩnh hơn, giọng trầm xuống chất chứa đau đớn:

- Ôi! sao mà bà gớm ghiếc thế! Bà không thể thấy là bà gớm ghiếc đến mức nào đâu. Vả lại, rụng tóc chỉ là một chi tiết; cả cái mũi nữa; chi tiết này hay chi tiết khác có thể gớm ghiếc, chuyện cũng xảy tới ở dòng giống Aryen. Nhưng ở bà, tổng thể thật gớm ghiếc. Bà là một nỗi kinh hoàng từ chân lên đầu, bà là nỗi kinh hoàng nguyên khối... Giả như ở bà có duy nhất một chỗ nào không kinh hoàng thôi, thì ít nhất tôi cũng sẽ có được một điểm tựa, một cơ sở, và tin tôi đi, tôi sẽ tập trung vào đó tất tật những tình cảm mà tôi đã thề với bà trước bàn thờ. A, Chúa tôi!

Cả điều này đối với tôi cũng thật không sao hiểu nổi. Sự hói đầu của mẹ tôi thì tệ hại hơn sự hói đầu của bố tôi ở điểm nào? Và thậm chí răng mẹ tôi còn khá hơn, người ta chỉ trông thấy độc một cái răng nanh trắng cùng một khối vàng. Và tại sao mẹ tôi, về phần bà, còn xa mới thấy bố tôi kinh tởm, lại vuốt ve ông? (Những lúc họ có khách, vì đấy là hoàn cảnh duy nhất nơi ông không oằn oại.) Mẹ tôi hết sức uy nghi. Giờ tôi vẫn thấy bà chủ trì một bữa trưa lớn hoặc một cuộc bán đồ lấy tiền làm từ thiện, hoặc giả trang trọng cầu nguyện vào buổi tối cùng tất tật gia nhân, trong nhà nguyện riêng của bà.

Lòng mộ đạo của bà không gì sánh được; đó không còn là sự hăng hái nữa, mà là cơn cuồng - một cơn cuồng nhịn ăn, cầu nguyện và cuồng những hành động tốt. Vào giờ đã định, tất tật chúng tôi đều có mặt, tôi, viên gia nhân, ông đầu bếp, cô hầu phòng và ông gác cổng, trong bóng tối nhà nguyện chăng vải kếp. Sau khi cầu nguyện là đến những lời giảng đạo. "Tội lỗi! Nỗi xấu hổ!" mẹ tôi dữ dội nhắc đi nhắc lại trong lúc cái cằm đôi của bà chao đảo và run lên như lòng đỏ trứng. Có lẽ tôi đang không diễn tả với sự kính trọng mà tôi phải có với các bóng ma yêu quý chăng? Chính cuộc đời đã dạy cho tôi thứ ngôn ngữ này, ngôn ngữ của bí ẩn... nhưng chúng ta đừng đẩy nhanh mọi sự lên.

Đôi khi mẹ tôi gọi chúng tôi, tôi, ông đầu bếp, viên gia nhân, ông gác cổng và cô hầu phòng, vào một giờ không định trước: "Cầu nguyện đi, đứa trẻ khốn khổ, cầu nguyện cho linh hồn con quái vật kia, tức là bố của con, và các người cũng cầu nguyện cho linh hồn ông chủ đi, ông ấy đã đi với quỷ!" Hơn một lần chúng tôi phải hát cầu nguyện dưới sự điều hành của bà cho tới bốn hay năm giờ sáng, cho đến khi cửa mở ra: bố tôi xuất hiện, ăn vận cẩn thận hoặc mặc smoking, một nỗi chán ngán mênh mông trên mặt.

- Quỳ xuống! mẹ tôi, đầy hùng mạnh, vừa kêu lên vừa tiến về phía ông, đưa ngón tay chỉ về phía hình Đức Ki-tô.

- Nào, ra ngoài, đi ngủ ngay! bố tôi dùng tông giọng đại lãnh chúa nói với những người hầu.

- Đây là các gia nhân của tôi! mẹ tôi đáp trả, và bố tôi vội vã đi khỏi, được đệm theo bằng những lời than van cầu nài mà chúng tôi đang rống to trước ban thờ.

Toàn bộ những cái đó có nghĩa gì và tại sao mẹ tôi lại nhắc tới các "hành động xấu xa" của ông? Tại sao bà lại thấy ghê tởm những hành động của bố tôi trong khi ông thấy ghê tởm bà? Sự trong trắng nơi tâm trí con nít của tôi đi lạc trong các bí ẩn ấy.

- Trụy lạc! mẹ tôi nói. Hãy nhớ là người ta không thể dung thứ cho những gì đang xảy ra. Kẻ nào không hét lên vì ghê tởm trước tội lỗi, thì cứ việc tự buộc vào cổ mình một hòn đá cối. Người ta chẳng bao giờ kinh tởm, khinh bỉ và căm ghét cho đủ được! Ông ấy từng lập thệ, và giờ đây ông ấy chán ngán. Ông ấy đã lập thệ là sẽ không chán ngán! Lửa địa ngục! Mẹ làm ông ấy thấy ghê tởm, nhưng ông ấy cũng làm mẹ thấy ghê tởm! Chúng ta hãy đợi ngày phán xử! Ở thế giới khác rồi sẽ thấy kẻ nào trong hai ta mới tốt đẹp hơn. Cái mũi à?... Tinh thần! Tinh thần thì không có mũi và không bị rụng tóc, và một niềm tin cháy bỏng mở được những cánh cửa của các niềm vui thiên đường. Sẽ tới lúc bố của con, quằn quại trong những đau đớn, phải nài xin mẹ, mẹ thì sẽ được ngồi bên tay phải Đức Jehovah, mẹ muốn nói là bên tay phải của Chúa; ông ấy sẽ nài xin mẹ thấm ướt ngón tay để ông ấy được liếm nó. Chúng ta sẽ thấy lúc đó ông ấy có còn chán ngán nữa hay chăng!

Vả lại, bố tôi sùng đạo và đều đặn đến nhà thờ, nhưng không bao giờ ông đến nhà nguyện riêng của chúng tôi. Đôi khi, đầy nhã nhặn, ông vừa nháy mắt vẻ rất quý tộc vừa nói:

- Tin tôi đi, bà yêu quý, vậy thì thiếu tế nhị quá: những lúc tôi thấy bà trước ban thờ, với cái mũi của bà và hai cái tai của bà, với cặp môi của bà, tôi chắc chắn rằng cả Đức Ki-tô cũng không cảm thấy thoải mái. Dĩ nhiên, tôi không nói bà không có quyền được mộ đạo; ngược lại, từ quan điểm tôn giáo, thế thì rất tốt, một nữ nhân cải đạo; nhưng đó là các nỗ lực chẳng dẫn đến đâu. Tự nhiên thì không suy suyển: bà hãy nhớ câu ngạn ngữ Pháp: "Chúa sẽ tha thứ, con người sẽ quên, nhưng cái mũi thì vẫn còn lại."

Và tôi lớn lên. Đôi khi bố nhấc tôi vào lòng và nhìn mặt tôi thật lâu, đầy vẻ lo lắng. Tôi nghe thấy ông thì thào:

- Cái mũi, cho tới giờ, giống hệt mũi mình, ơn Chúa! Nhưng kìa, trong cặp mắt, và ở hai cái tai... đứa trẻ khốn khổ! (Và ở đây những đường nét cao quý của ông nhăn nhúm lại vì đau đớn.) Nó sẽ đau đớn khủng khiếp chừng nào có ý thức, mình sẽ chẳng ngạc nhiên đâu nếu vào lúc ấy nó phải gánh chịu một dạng pogrom bên trong.

Ông muốn nói đến thức nhận nào, đến pogrom nào? Và trước hết một con chuột sinh ra từ một con đực đen và một con cái trắng sẽ có màu gì? Đen pha trắng, có đốm? Trừ phi những màu đối lập có lực ngang bằng và kết hợp kia tạo ra một chuột con hoàn toàn không có màu... Nhưng tôi thấy rằng với các trữ tình ngoại đề đầy nôn nóng của mình, tôi đang thúc những sự kiện lên còn nhanh hơn.

II

Ở trường, tôi