Dư Hoa, Cách mạng văn hóa, Thiên An Môn, Mao Trạch Đông

(tiếp tục SC)

Dư Hoa 29 tuổi vào năm 1989: hôm 3 tháng Sáu năm ấy, Dư Hoa đi tàu (hỏa) đến Bắc Kinh (để rồi mấy hôm sau sẽ vội vã chạy khỏi đó, cũng bằng tàu hỏa). Như vậy là Dư Hoa đến Bắc Kinh đúng vào Lục Tứ, đỉnh điểm của sự việc. Vì chuyện diễn ra từ tháng Tư, sinh viên đã tổ chức kỷ niệm Ngũ Tứ trên Thiên An Môn. Cũng trong tháng Năm, diễn ra cuộc tuyệt thực đông người.

Điều mà Dư Hoa nhận ra (lúc này đã thoát được khỏi Bắc Kinh nhưng không về được nhà mà bị kẹt lại ở một chỗ, viết báo để kiếm sống tạm) là ngay sau đó báo chí liên tục đưa tin về sự kiện, kèm với hình ảnh những người bị truy nã; nhưng không lâu sau thì chẳng còn tin gì nữa. Không bao giờ báo chí Trung Quốc còn nhắc đến sự kiện Thiên An Môn: tức là thực sự không bao giờ. Dư Hoa cũng nói đến quãng thời gian ở Bắc Kinh vô cùng ngăn nắp trật tự, thậm chí hiệp hội ăn cắp móc túi cũng tuyên bố ngừng hành nghề.

Vào thời điểm ấy, Dư Hoa đang theo học tại Viện Lỗ Tấn.

Giống nhiều nhà văn đáng kể, Dư Hoa trở thành nhà văn một cách miễn cưỡng. Ở tuổi mười mấy, Dư Hoa đọc theo lối chuyền tay những cuốn sách rách. Gần như không có quyển nào đầy đủ: đọc sách thiếu trang là cả một tập tục lớn mà con người ngày nay không còn hình dung nổi nữa. Những quyển rách mất đoạn cuối đặc biệt khiến Dư Hoa điên tiết; do muốn có cái kết nên Dư Hoa đã tự tưởng tượng ra - lúc đã có nhiều sách hơn, có lần đang đọc một cuốn tiểu thuyết, được một phần thì Dư Hoa bật ngửa nhận ra mình từng đọc nó trước đây, trong một quyển sách rách trang: đó là một tiểu thuyết của Maupassant. Dư Hoa cũng kể mình và một người bạn từng thay nhau chép lại một cuốn sách, cả nó cũng là viết tay chứ không phải sách in, liên tục như thế một ngày, hết cả đêm. Sau đó rồi, người này đọc thì người kia phải đứng cạnh vì người đọc chỉ hiểu được chữ mình viết chứ không luận được chữ của người còn lại. Đấy là La Dame aux camélias. Một điều nữa thúc đẩy Dư Hoa thành nhà văn: vì quá chán làm nghề nha sĩ - trong vòng năm năm, tại một thành phố nhỏ miền Nam Trung Quốc, Dư Hoa đã nhổ mười nghìn cái răng.

Ngoài ra còn có kinh nghiệm viết báo chữ to: nếu mục đích là trở thành nhà văn thì đó là một sự chuẩn bị không hề tệ.

Sau hai từ đầu tiên, "nhân dân" và "lãnh tụ" là đến phần về đọc, rồi về viết. Từ tiếp theo là "Lỗ Tấn".

Cuối năm 1983, Dư Hoa nhận được cú điện thoại quan trọng của cuộc đời: nữ tổng biên tập của tờ tạp chí Văn học của Bắc Kinh mời Dư Hoa đến tòa soạn lo việc đăng mấy truyện ngắn. Đây là lần đầu tiên Dư Hoa đặt chân tới Bắc Kinh và sẽ tận dụng cơ hội để thăm thú nhiều nơi, chẳng hạn như Vạn Lý Trường Thành. Tờ tạp chí nằm ở số 7 đại lộ Trường An Tây. Từ Bắc Kinh trở về, Dư Hoa đã vụt trở thành danh nhân lô can và thoát được công việc nhổ răng để chuyển sang ngành văn hóa.

Rất có thể yếu tố không nhỏ khiến Dư Hoa trở thành nhà văn nằm ở những lần ngủ trưa hồi bé. Bố Dư Hoa là bác sĩ phẫu thuật nên nhà Dư Hoa (có thêm ông anh hơn vài tuổi) ở trong khuôn viên bệnh viện - người ta mang các bộ phận bị cắt ra vứt xuống ao, vẫn máu me ròng ròng - có nhà xác ngay gần, nhà xác lại bên cạnh chuồng xí (cây cối ở chỗ đó tươi tốt hơn hẳn so với những chỗ khác). Buổi trưa trời nóng, nếu thấy không có ai, Dư Hoa sẽ trèo lên cái giường xi măng dành cho người mới chết để ngủ, vì chỗ đó rất mát. Không ít lần đang ngủ thì choàng tỉnh vì nghe thấy tiếng người khóc, biết là có người mới chết sắp được đưa vào, Dư Hoa vội chuồn, nhường lại chỗ.

Cái tên Lỗ Tấn được Dư Hoa sử dụng hết sức hiệu quả trong những lần cãi nhau với bạn cùng lớp.

Trong quãng thời gian nhiều thứ bị cấm (cỏ độc), thì đối với người Trung Quốc những cái tên nào gây nhiều nhớ nhung hơn cả? Dư Hoa nói ngay đến ba cái tên:

Balzac, Dickens và Tolstoi.

Rồi, lúc sách bắt đầu (rón rén) quay trở lại - Cách mạng văn hóa đã bắt đầu giảm cường độ, thì người ở chỗ Dư Hoa sống trong thập niên 70 thế kỷ 20 được quyền mua cụ thể những quyển sách nào (tất nhiên là trong cảnh chen lấn khủng khiếp)?

Anna Karenina, Le Père Goriot và David Copperfield.

Dư Hoa kể, người ta được thông báo là đã có thể mua sách, thế là từ tinh mơ đã có hàng trăm người tụ tập trước hiệu sách - không ai biết cụ thể sẽ có bao nhiêu người được mua. Rốt cuộc, chỉ có 50 người được hưởng niềm sung sướng đó: tất tật đều là những người thức cả đêm kê ghế ngồi đợi sẵn (Dư Hoa thuộc vào số những kẻ chậm chân, chỉ được ngửi mùi sách do mấy người mua được sách tốt bụng giở ra gí vào mũi). Sự chú ý đặc biệt dồn vào nhân vật thứ năm mươi mốt: đấy là một người cũng đến từ trước khi trời sáng, sau khi chơi bài với bạn. Người đó tấm tức, bảo giá kể đêm hôm trước chơi bớt đi một ván thì đã mua được sách - trong vùng bắt đầu thịnh hành lối nói "người thứ năm mốt", như một thành ngữ trỏ sự xui xẻo.

Quay lại với Lỗ Tấn (cái cớ để Dư Hoa vào chuyện là Ibsen): Lỗ Tấn xuất hiện quá mức tràn ngập, ở vị trí vô cùng lớn, thành ra với nhiều người, chẳng hạn Dư Hoa, đấy là nhân vật không thể đọc nổi. Cứ mở sách giáo khoa là thấy, thì tất nhiên là không đáng đọc. Không thể chịu nổi một thứ như "Chữ người tử tù". Cho đến một ngày, bỗng có người muốn thuê Dư Hoa viết kịch bản dựa trên truyện Lỗ Tấn, và lần đầu tiên Dư Hoa thực sự đọc Lỗ Tấn.

Cú sốc quá khủng khiếp: ở tuổi ba mươi sáu, Dư Hoa mới biết Lỗ Tấn là một nhà văn thực sự lớn. Ngay hôm sau thì Dư Hoa chạy đi mua toàn tập Lu Xun, không những thế lại còn gọi điện thoại cho người thuê mình viết kịch bản, bảo thôi đừng dựng phim, vì Lỗ Tấn quá lớn không thể làm phim.

(Dư Hoa kể những điều trên đây tại Na Uy; cuối buổi nói chuyện, một giáo sư đến gặp và nói với Dư Hoa là mình cũng từng gặp chuyện tương tự: hồi nhỏ vị giáo sư rất ghét Ibsen)

Sinh ra tại Trung Quốc vào năm 1960 (như Dư Hoa) đồng nghĩa với việc bắt đầu vào lớp một cùng thời điểm với Cách mạng văn hóa bùng nổ. Và nếu không gặp phải chuyện trắc trở gì quá lớn (cũng như Dư Hoa) thì sẽ học xong cấp ba đúng vào lúc cái đó kết thúc. Cách mạng văn hóa diễn ra vừa vặn quãng thời gian đi học của một thế hệ.

Câu hỏi mà Dư Hoa rất hay nhận được: tại sao trong những cuốn sách đầu tiên (nhất là câu chuyện bán máu, câu chuyện hét lên dưới trận mưa nho nhỏ và câu chuyện đã dựng thành bộ phim nổi tiếng) lại có nhiều máu và chết chóc đến thế. Rồi sau đó mọi thứ đột nhiên khác hẳn.

Trong Trung Quốc trong mười từ (viết vào năm 2009), Dư Hoa sẽ tìm cách trả lời câu hỏi ấy. Chuyện liên quan đến một trong mười từ, "cách mạng", và một giấc mơ.