Một câu thật ám ảnh suốt thời tôi còn nhỏ: “Tã đẹp nói dối”.
Đây hẳn là đầu tiên ý vị chua chát, mặt trái của cuộc đời dần dần hiện lên, đe
dọa đè lấp những hình ảnh kính vạn hoa lấp lánh trong cái nhìn trẻ con. Tại sao
tã đẹp lại đi nói dối, tại sao tã lót lại đẹp, và lại đi nói dối. Cuộc đời này
thật ra phũ phàng, những truyện đọc thuở nhỏ ngoài việc mở rộng phạm vi cái
nhìn còn giúp con người ta lờ mờ có nhận thức về sự phũ phàng ấy.
“Tã đẹp nói dối” là tên một chương trong cuốn truyện Không gia đình của Hector Malot. Sau này
tôi mới biết, tuổi nhỏ của miền Nam trước đây biết quyển truyện này qua cái tên
Vô gia đình; suốt một thời bọn trẻ
con miền Bắc đọc truyện dịch của Hoàng Thiếu Sơn, thì bọn trẻ con miền Nam đọc
truyện dịch của Hà Mai Anh, một người tôi mới được biết là đã qua đời đúng vào
năm 1975. Hector Malot và Jules Verne, và cuốn truyện của Amicis ở miền Bắc dưới
bàn tay Hoàng Thiếu Sơn tên là Những tấm
lòng cao cả, ở miền Nam dưới bàn tay Hà Mai Anh nó tên là Tâm hồn cao thượng. Tôi từng gặp Hoàng
Thiếu Sơn một lần, lúc tôi còn rất bé, còn ông ấy đã rất già, trên một căn gác
nhỏ chất đầy sách, ông ấy và ông Lê Bá Thảo là những đại thụ của ngành địa lý,
tôi theo bố tôi đi chúc Tết thầy, hồi ấy tôi chưa biết được rằng mình được hưởng
nhiều lợi ích thế nào từ ông già cô đơn ấy, người không chỉ đã dịch Những linh hồn chết của Gogol, bộ sách mở
toang cho tôi cả một thế giới thảm đạm, mà còn đã dịch Cuộc lữ hành kỳ diệu về cậu bé Nils Holgersson, mở ra cả một thế giới
lấp lánh, nhưng thật ra cũng vô cùng ảm đạm. Hai tập sách ấy, một màu xanh, một
hồng nhạt, là quà tặng cho tôi năm tôi chừng mười tuổi.
