Ngô Đình Nhu và Thư viện, Thư tịch

Quyển sách này:

in năm 1972, chứa đựng một ít thông tin về vai trò của Ngô Đình Nhu đối với ngành Thư viện, Thư tịch Việt Nam.

Chuyện ở nông trại: Thực tế Orwell ở Trung Quốc

Tiếp tục "vệt" này:

(courtesy NTT)

George Orwell trong đời sống dịch thuật và nghiên cứu tại Trung Quốc

NSNB (dịch và tổng hợp)

Hoàng Hải Thủy và Nổ như tạc đạn

Hoàng Hải Thủy (tức Công Tử Hà Đông) rất đặc biệt, và là nhà văn vô cùng được mến mộ. Ông từng thế chỗ Vũ Mộng Long tức Duyên Anh tức Thương Sinh, một thần tượng khác của miền Nam một thuở, tại báo Con Ong, lúc Duyên Anh chuyển sang làm cho tờ Tuổi Ngọc; cả Con Ong lẫn Tuổi Ngọc đều là những ấn phẩm từng "sáng dội miền Nam", đến nay vẫn còn sinh động trong tâm trí rất nhiều độc giả.

Hoàng Hải Thủy đứng đúng ở giữa hai lĩnh vực: sáng tác và dịch thuật, bởi phần quan trọng nhất trong văn nghiệp Hoàng Hải Thủy là phóng tác.

Đây có lẽ là tác phẩm phóng tác hay được nhắc đến hơn cả của Hoàng Hải Thủy (tình trạng sách chỉ còn được vậy thôi):

Dịch thuật Việt Nam: Hình ảnh và tư liệu

Cái xứ này, cái thời này, con người ta quá bị mờ mắt bởi cái ngọn nhọn hoắt lóng lánh đính đèn nhấp nháy, mà cố tình quên đi rằng, làm gì có cái gì được xây nên từ hư vô, mà không có gốc rễ. Làm gì có chuyện ai cũng có thẩm quyền về mọi thứ, láng cháng rẽ qua cấu trúc xã hội, sờ tí nhà nước, vuốt lưng giá vàng, bình luận bóng đá, mông má dân chủ, thổi tù và ngôn từ, ưỡn ngực fallacy.

Dịch thuật Việt Nam, nếu chưa sờ vào hàng trăm, hàng nghìn "cặp" như những bức ảnh dưới đây, thực sự sờ vào, giở ra, nghiền ngẫm nhiều năm, thu thập tư liệu, tìm cách hiểu, tra cứu, tham vấn nhiều nguồn... thì chỉ là nói khoác, là bốc phét.

Dưới đây là một phần sinh động lịch sử dịch thuật Việt Nam. Những bức ảnh này có được từ một "trận thi đấu" giữa vài người mê sách sống ở khắp nơi tại Việt Nam. Cuộc chơi vui vẻ ấy thật ra còn đóng góp cho công cuộc tìm hiểu dịch thuật Việt Nam từ bản chất đến các biểu hiện hơn nhiều so với những trò điêu trá xuất hiện trên báo chí thời gian gần đây.

Một phần tư liệu là của tôi, nhưng còn có sự tham gia của các bạn: NTT, VHT, MRN, HTN, LVT, TQT.

Hiểu đám đông

Suốt một thời gian rất dài, ở Việt Nam dường như người ta quá yên tâm là đã hiểu “đám đông” và “quần chúng” nghĩa là gì, nắm vai trò (tuyệt đối quan trọng) ra sao, và cũng suốt một thời tiếng nói của quần chúng hướng lối cho cuộc sống, kể cả ở những phương diện rất riêng tư. Rồi lại đến thời bùng nổ của cái nhìn cá nhân, cá nhân trở thành “ngôi sao” trong suy tư của xã hội. Mấy năm trở lại đây, “đám đông” bỗng lại trở thành đối tượng được săn đón và đầu tư trí tuệ của giới trí thức, mà kết quả trước tiên có lẽ là: người ta nhận ra mình không hiểu nổi đám đông. Trước khi đà xoay của lịch sử hướng tinh thần quay lại với cá nhân (biết đâu đấy), đã có thể làm một tổng kết nho nhỏ về đối tượng đám đông thông qua một số cuốn sách được xuất bản gần đây.

Nhiều nhà tư tưởng lớn trong lịch sử đã tìm cách cắt nghĩa cái đối tượng kỳ cục là đám đông này, trong số những cắt nghĩa nổi tiếng (tức là có nhiều ảnh hưởng về sau chứ không hẳn là vì hoàn toàn đúng đắn, vì thật khó nói đến “đúng đắn” khi nghiêm túc bàn về “đám đông”), xếp bên cạnh Tâm lý đám đông của Gustave Le Bon hay Crowds and Power (Đám đông và quyền lực) của Elias Canetti, từ hơn nửa thế kỷ nay luôn luôn có mặt Đám đông cô đơn (Thiên Nga dịch từ nguyên bản tiếng Anh The Lonely Crowd, Nhã Nam & NXB Tri thức, 2012). Đấy là còn chưa nói đến hai bộ sách mới xuất bản ở Việt Nam nhưng đã được bàn đến rất nhiều, có chủ đề tương đối gần (“polis”), là Cộng hòa của Plato và Chính trị luận của Aristotle.

Dịch thuật Việt Nam: Trần Dần đã dịch những tác phẩm nào?

Như đã nói, Trần Dần còn là một dịch giả có lượng dịch phẩm không thể coi nhẹ, góp thêm vào tổng sự nghiệp của ông. Như tôi cũng đã nói, trong di cảo của Trần Dần, có các bản dịch.

Về câu chuyện Trần Dần dịch sách, cũng từng có người đi tìm hiểu, ví dụ như bài viết ở đây.

Nhưng rõ ràng, cần đẩy vấn đề đi xa hơn nữa: Trần Dần đã thực sự dịch những tác phẩm nào? Liệu ta có thể thống kê đầy đủ những gì Trần Dần từng dịch in thành sách không?

Tôi đã đeo đuổi hướng tìm kiếm này từ nhiều năm, và đến giờ tạm có thể kết luận mình đã biết được đầy đủ phương diện "Trần Dần dịch giả".

Thứ nhất: ở các bản dịch của mình, Trần Dần ký tên gì? Tổng cộng có bốn cái tên: 1) Trọng Kha 2) Vũ Văn Kha 3) không ký tên 4) Trần Dần (ở các bản dịch in lại sau này, kể cả khi Trần Dần còn sống lẫn sau đó).

Tình hình các dịch phẩm cụ thể thì như sau:

Hai bản dịch được nhắc đến nhiều nhất là Những người chân đất và bộ sách của Jules Vallès.

Dịch thuật Việt Nam: Trần Dần dịch giả

Sưu tầm sách mảng dịch thuật khó ngang với hai "ngạch" khác: sưu tầm báo tạp chí và sưu tầm truyện tranh. Nhiều bộ tạp chí có khi mất nhiều năm không sao bổ sung nổi vài ba số còn thiếu, và dân ghiền truyện tranh có thể phát điên phát rồ vì thiếu mất mấy tập truyện.

Ví dụ, tôi muốn biết Bonjour tristesse của F. Sagan từng có bao nhiêu bản dịch tiếng Việt. Thế thì phải đi tìm, phải tự tìm, hỏi thêm nhiều người. Đến nay tôi tạm có kết quả là từng có bốn bản dịch tiếng Việt. Thứ nhất là bản của Nguyễn Vỹ, thứ hai là bản của Lê Huy Oanh, sau 1975 thì có bản Quang Vinh và bản Vũ Đình Bình. Bản Nguyễn Vỹ có vẻ chưa bao giờ in thành sách, chỉ đăng dài kỳ trên tờ tạp chí Phổ thông. Bốn bản dịch này chưa hẳn đã chắc là đủ được, vẫn có thể có thêm một/một vài bản nữa xuất hiện theo một cách thức khó kiểm soát hơn, mà đấy là tôi đã "vét trí nhớ" của vài chuyên gia có thẩm quyền rồi.

Cái gì cũng phải tham khảo chuyên gia. Những người hay lên báo nói chuyện dịch thuật ở Việt Nam đều không phải chuyên gia. Ví dụ, muốn biết Steinbeck từng được dịch ở Việt Nam như thế nào, nhanh nhất là hỏi bạn NTT, bạn NTT chỉ cần cung cấp một bức ảnh này là xong luôn, vì bạn NTT mới là chuyên gia.