Romain n'est pas Romain

Chơi chữ ác chiến chưa: Romain không phải là người La Mã, bởi vì Romain ban đầu là Roman, người Lituanie (tôi thú thật là không sao phân biệt cho nổi: Lituanie thật ra là Litva hay Latvia nhỉ?). Romain Gary tên ban đầu (tôi tránh dùng từ "tên thật" vì không thể biết được tên nào là tên thật của Romain) là Roman Kacew. Mariam Annissimov khi viết tiểu sử Gary (dày cộp, gần bằng quyển Valéry) đã đặt tên sách là Romain Gary le caméléon, tức là so sánh Gary với con kỳ nhông. Quyển tiểu sử đọc cứng quèo rất chán nhưng được cái là vô số chi tiết và tư liệu.

Sau đằng đẵng rất nhiều ngày cái bác Pierre Assouline không viết được cái gì nên hồn thì bác đã viết được cái này. Ít nhất thì nó cũng dài chứ không tin hin như mấy cái trước, dù nó cũng chán phèo, được mỗi câu hay là nếu không khéo léo bọn nhãi con Pháp sẽ tưởng Michel Houellebecq là người khởi đầu cho văn học Pháp hehe. Như bác PA này là rất đặc trưng cho dân phương Tây: cứ nắng lên vào hè là xuội lơ yếu đuối bạc nhược. Địa lý nó quyết định tâm tính con người ta, màu da xui khiến bản năng, và măng miền núi ngon hơn măng đồng bằng :) Xét về độ dẻo dai trong cái nóng thì chắc chắn là tôi hơn đứt bác PA kia. Tôi là người nhiệt đới, dù nhiệt đới của tôi là nhiệt đới buồn (thật là đau khổ vì không được làm quyển Nhiệt đới buồn của Claude Lévi-Strauss; CLS già hơn cả Tướng Giáp: không phải chuyện đùa đâu, trên thế giới rất ít người già hơn Tướng Giáp; thú thật thì nhiệt đới của tôi không buồn lắm, nhưng buồn cười lắm). Tóm lại là trong bầu không khí theo thuật ngữ khoa học thì là canicule, các bác Tây viết lách rất là chán.

Vượt con sông Rubicon

Đó là cách diễn đạt của triết gia Edgar Morin, khi nói tới tham vọng khoa học của mình và của thời đại ngày nay. Khoa học và trí tuệ luôn cần táo bạo đi theo những hướng mới, dù cho ban đầu có thể rất khó hình dung và chấp nhận. Đây là một điều gợi ý rất có giá trị cho Việt Nam, bởi từ lâu nay, ở đây đó, chúng ta vẫn tự phê phán rằng mình “đố kỵ cái trừu tượng”, chỉ luôn bám chặt vào những điều cụ thể.

Nguyên văn câu nói của Morin như sau: “Tham vọng duy nhất của chúng ta là vượt sông Rubicon và thám hiểm vùng đất mới của tính phức hợp” (tr. 53), trong cuốn sách Nhập môn tư duy phức hợp, NXB Tri Thức, Chu Tiến Ánh và Chu Trung Can dịch. Sông Rubicon, như chúng ta đều biết, là con sông-giới hạn của La Mã; các nhà cầm quân của La Mã có cái lệ là không vượt qua con sông này để đánh chiếm các nơi, nhằm giữ gìn sự ổn định của Rome. Caesar đã vượt Rubicon và đã xây dựng được một sự nghiệp võ công và chính trị hiển hách.

Nói nhiều ngôn ngữ khác nhau

Có lẽ đã đến lúc cần thẳng thắn mà nhìn nhận một sự thật: văn học Việt Nam không mấy hấp dẫn thế giới. Cho dù số lượng phụ nữ Việt Nam lấy chồng nước ngoài ngày ngày càng tăng và Việt Nam trở thành “thiên đường mua sắm” cho du khách Nhật Bản, thì cũng thật là viển vông khi đặt niềm tin vào một cuộc xuất khẩu ồ ạt văn chương nước nhà hay mơ mộng đến ngày một nhà văn Việt Nam có tên trong danh sách nhận giải Nobel Văn chương. Chấp nhận sự thật này, ít nhất một phần, cũng chính là chấp nhận điều hiển nhiên: thế giới nói bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau.

Sở dĩ cần nói ra điều này vì tôi từng bị rất nhiều người căn vặn, thậm chí cự nự, tại sao dịch sách mà chỉ chăm chăm dịch sách nước ngoài ra tiếng Việt, không “chịu” dịch sách tiếng Việt ra nước ngoài. Lâu lâu lại có một dịp, chẳng hạn như một cuộc hội thảo khoa học nào đó, vấn đề được khơi ra, và thế nào cũng có ý kiến theo lối “hờn mát”: văn chương của ta đa dạng phong phú như vậy mà chẳng mấy ai chịu dịch ra tiếng nước khác “cho bạn bè năm châu hiểu hơn về chúng ta”. Tư duy này, đôi khi được phát ra từ chuyên gia văn học hoặc dịch thuật nào đó, theo tôi thuộc vào lối tư duy Nhà xuất bản Ngoại văn.

Còn triết học thì sao?

Thường thì một thể xác lành mạnh chứa đựng một tinh thần mạnh khỏe, nhưng (cũng) thường thì một thể xác mạnh mẽ tự công nhận sự lấp lánh của mình bằng trang phục, xe cộ, mỹ nhân và lờ tịt đi sự thật rằng không phải cái gì lấp lánh cũng là vàng.

Còn triết học thì sao? Tất nhiên nó không lấp lánh lắm, chẳng mấy khi (đúng hơn là chẳng bao giờ) lên bìa tạp chí (như “Thể thao Văn hóa và Đàn ông”) và hơi khó dùng làm đồ trang sức, nhưng nếu suy nghĩ kỹ triết học, cũng như các giá trị hơi có phần trừu tượng khác, có thể góp phần củng cố sức mạnh cho tinh thần và, tất nhiên, qua đó mà bồi bổ cho thể xác. Thậm chí còn tồn tại các triết học hào hùng đầy dũng khí, như triết học của Nietszche (“triết lý với cái búa”) chẳng hạn.

Nói đến Nietszche giữa nóng bỏng mùa hè hẳn là một việc liều lĩnh và gây mệt mỏi, nhưng hoàn toàn có thể tiếp cận triết học theo một ngả đường mềm mại như cách của quyển sách mới được tái bản của Trần Văn Toàn mang tên “Hành trình vào triết học” (Đại học Hoa Sen và NXB Tri Thức).

Nghĩa địa

Các bác cứ yên tâm, sẽ không phải là Câu chuyện nghĩa địa của anh giai Neil Gaiman đâu :) mà... vẫn thế thôi, sách vở ì xèo.

Quyển sách-quà tặng vừa nhận được: Lettre morte của Linda Lê. Bạn biến đâu mất hút thật là lâu rồi bỗng xuất hiện trở lại như đội mồ sống dậy. Cám ơn bạn vì đã chọn nó ở hiệu sách chỉ vì cái tên Linda Lê và cái tranh xác ướp trên bìa, mặc dù một chữ bẻ đôi tiếng Pháp bạn cũng chẳng biết :) mặc dù bạn đã từng ở Pháp :))

Những ngày này mỗi ngày cố gắng lắm cũng chỉ bỏ ra được vài chục phút đọc quyển Paul Valéry của ông thầy (bắt chước thủ đoạn câu view của bác Goldmund, toàn tự đặt link vào blog của mình hehe). Theo tốc độ này tôi nhẩm tính (không chắc chắn lắm về độ chính xác) rất có thể sẽ phải mang theo vài trang cuối xuống mộ cùng để đọc nốt, trong trường hợp sống được đến 80 tuổi.

Nhấm nháp, đúng là nhấm nháp. Mãi mới xong chương một chuyển sang chương hai, Valéry vẫn chưa thành người (à tức là chưa đến cái tuổi mà Sartre dùng làm nhan đề cho một quyển gì đó, L'Âge de raison). Mới rời được Sète để sang Montpellier, bắt đầu học lycée ở một cái trường không tiếng tăm gì lắm nhưng dù sao cũng từng là nơi Auguste Comte từng học để rồi thi đỗ trường X tức là Polytechnique (Bách Khoa Paris). Đại khái chương I toàn ông nội bà ngoại bố mẹ rồi ông cố rồi cố của cố rồi Sardaigne, Corse etc. Valéry từng nói mình là "un langage francais sur un bois italien" (c cédille, đại ý về cơ bản là người Ý). Hai dòng máu Ý và Corse, thành thử Valéry chẳng Pháp tẹo nào, thế mà sẽ trở thành nhân vật lớn của Pháp, hậu duệ của Montaigne. Trường hợp này tôi thấy hao hao trường hợp Chế Linh của ta. Từ ngày anh nhảy tàu (trốn vé) rời xứ Chăm, coi như anh đã trở thành ngôi sao lớn nhất, vô đối, chưa từng bao giờ có của lịch sử âm nhạc Việt Nam, thế mà anh lại không phải là người Việt.

Còn nghĩa địa: Jarrety nói đến nghĩa đĩa Saint-Charles, nơi chôn bà ngoại Valéry và chính Valéry sau này. Từ đây ta chuyển sang nghĩa địa, cụ thể là bài thơ "Nghĩa địa biển" (Le Cimetière marin), tác phẩm nổi tiếng nhất của Valéry về phương diện thơ, bên cạnh M. Teste, hay Une soirée avec M. Teste, tác phẩm văn xuôi nổi tiếng nhất (tuy nhiên cái làm cho Valéry vĩ đại lại không phải văn xuôi hay thơ, mà là những cái khác, chẳng hạn như Tel Quel, cội nguồn tên cái tạp chí của nhóm Philippe Sollers sau này, hay Cahiers, tức chính là các ghi chép hàng ngày). Từ bé ở Sète (tôi dốt địa lý nên chỉ mang máng đâu đó miền Nam cạnh biển, có thể là vùng Languedoc) từ phòng mình Valéry có thể thấy buồm những con thuyền như thể chạm vào khung cửa sổ.

Bài thơ này tôi chỉ nhớ mang máng, nhất là hình ảnh chim bồ câu trên mái nhà (Hai cánh bồ câu - Henry James :) Đây là nguyên văn.

Bài thơ rất dài. Đọc lần này thì tôi thích nhất đoạn sau:

Fermé, sacré, plein d'un feu sans matière,
Fragment terrestre offert à la lumière,
Ce lieu me plaît, dominé de flambeaux,
Composé d'or, de pierre et d'arbres sombres,
Où tant de marbre est tremblant sur tant d'ombres;
La mer fidèle y dort sur mes tombeaux!

"Biển chung thủy ngủ trên những ngôi mộ", cái khoảnh đất thiêng trú ngụ ngọn lửa không chất liệu (nghe quê thật thôi không diễn giải lằng nhằng nữa). Và nhất là khổ thơ cuối: "Không trung vô tận mở đóng cuốn sách của tôi" etc. Rồi: "Envolez-vous, pages tout éblouies!"

Khoái nhất là khi Jarrety trích một câu trong thư Rimbaud gửi ông thầy Izambard chửi quê hương mình (Charleville), gọi đó là nơi ngu xuẩn (idiot) hạng nhất của hạng nhất. Rimbaud cũng là một nhân vật được biết đến rộng rãi tại Việt Nam, trước nhất nhờ công của X. Diệu (bác Diệu bí danh X): "Tôi nhớ Rimbaud với Verlaine/Hai chàng thi sĩ choáng hơi men", và nhất là sau này được đồng hóa với anh Rambo.

+ Đọc lung tung thấy bài phỏng vấn GS. Nguyễn Võ Thu Hương. Có vẻ như quan điểm của NVTH là Việt Nam đang áp dụng neoliberalism (tân tự do). Các bác chuyên gia kinh tế thấy có đúng thế không ạ?

Sách và lịch sử

+ Tôi quyết định giữ mục (làm columnist) cho một tờ báo tuần. Cứ đầu tuần (thứ Hai hoặc thứ Ba) sẽ post bài đã đăng báo lên đây (trong chừng mực bài còn đăng được lol). Tờ báo cũng bình thường thôi, nhưng cũng là điều mới mẻ vì trước nay nếu có giữ chronicle thì tôi thường chỉ giữ cho các tạp chí ra hàng tháng. Column lần này sẽ theo sát thời sự sách Việt Nam và các nơi khác.

------------

Trong ngành xuất bản một số cuốn sách được trông chờ nhiều hơn so với những cuốn sách khác. Thời gian vừa qua, việc in trở lại bộ Kỹ thuật của người An Nam của Henri Oger là cả một sự kiện của giới nghiên cứu lịch sử và khoa học xã hội Việt Nam và chắc hẳn thời gian sẽ càng nhấn mạnh thêm tầm quan trọng của tác phẩm này.

Medium Media

Ngày nhà báo (cách mạng), để tỏ ra lịch sự (lịch duyệt giang hồ etc) cũng cần phải thi đua viết ra cái gì đó vinh danh các nhà báo của chúng ta, nếu không rất dễ bị quy là phản động.

Vì đang đọc Nhập môn tư duy phức hợp và thấy nói rằng Edgar Morin đã có đóng góp quan trọng cho "lý thuyết thông tin" của Shannon nên tôi cũng mò mẫm đọc thêm một chút. Tất nhiên là vấp phải một đống lùng nhùng kinh khủng phức tạp chết thôi (thì đành tự nguyện vậy, vì cái "tư duy phức hợp" của Morin theo tôi cũng không nên phức tạp hóa vấn đề làm gì mà nên gọi đơn giản là "phức tạp", mặc dù như vậy rất dễ bị quy là làm đơn giản hóa vấn đề mà "tư duy phức tạp" Morin đề nghị đang chống lại - thấy chưa, phức tạp chưa?)

Hay nhỉ, nếu áp dụng lý thuyết thông tin vào di truyền học thì quá trình di truyền có thể được coi là việc sao chép một thông điệp, và đột biến di truyền lại có thể xem như một "tiếng ồn" gây nhiễu. Theo nghĩa này, toàn bộ giới báo chí Việt Nam nên coi là một vật gây nhiễu khổng lồ và hiệu quả rộng khắp :)

Bạn nào có hiểu biết tốt giải thích hộ cái nhỉ :) quan điểm của lý thuyết thông tin theo đó information luôn có một "physical reality" thì có khác gì đẳng thức nổi tiếng của Marshall McLuhan: The Medium Is the Message không nhỉ?

Medium là số ít, sang số nhiều là Media, là một từ chắc bây giờ ai cũng biết. Để thể hiện cũng có tí sáng tạo, tôi nối dài thêm một chút như thế này:

Medium = Message = Obscurantism

Hehehe